Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 23 september 2026
Op deze avond hield Jacqueline Duurland voor 130 bezoekers een inleiding over haar boek Filosofisch gestemd, Reflecties op het gevoelsleven.
Jacqueline Duurland (1955) is schrijver en filosoof. Zij schreef voor diverse media en was als taaldocent verbonden aan de UvA. Zij richtte in Haarlem de Filosofiefabriek op en geeft lezingen en cursussen om filosofische inzichten toegankelijk te maken voor een groter publiek. Eind 2023 verscheen haar succesvolle boek Vinosofie. Een proeve van denken en drinken. filosofiefabriek.nl
Jacqueline begon haar inleiding met een dia waarop je Socrates met zonnebril en Louis Vuitton koffer ziet lopen. Dit staat voor de inhoud van haar boek: Een filosofische reis door de emoties.
Ze vertelde dat haar zoon deze tekening heeft gemaakt en dat hij wel even moest opzoeken hoe een Louis Vuitton-koffer eruit zag.
De reis begon met het ‘Ken uzelf’ van de presocraten. Dit is het bekende opschrift op de Tempel van Apollo in Delphi. Toen was er nog geen sprake van de morele zelfreflectie van: Wie ben ik? Het ging de presocraten om de essentie van de mens en zijn plaats in de kosmos. Hoe je als sterfelijk mens jezelf niet overschat en hoe je je verhoudt tot de onsterfelijke Goden.
Daarna kwam Socrates met de vraag ‘Hoe moet men leven’. Dit wordt algemeen gezien als de start van de westerse filosofie.
Vervolgens Plato die met De Ideale Staat de rechtvaardigheid verder heeft uitgewerkt als een harmonieuze toestand, waarin iedereen doet waar hij het best voor geschikt is en waarin elk deel van de samenleving en de ziel zijn eigen taak vervult.
Plato werd opgevolgd door Aristoteles met de weg van het juiste midden, vrij vertaald als de gulden middenweg.
Daarna kwam de zelfzorg van de stoïcijnen. Momenteel zijn de stoïcijnen hip en populair als zelfhulp om met de rede de problematische emoties te reguleren. De stoïcijnen zelf waren ook gericht op de ontwikkeling van een evenwichtig zelf, maar dan wel ten dienste van het uiteindelijke doel: Rechtvaardig handelen en op een ethische, deugdelijke wijze met elkaar samenleven.
Dat was vroeger niet makkelijk en vanzelfsprekend en dat is het vandaag de dag ook zeker niet.
De oude filosofen waren altijd gericht op de Ethica. Daarna zijn er vele wegen bewandeld en nu is er weer een terugkeer te zien naar de Ethiek, de belangrijkste poot van de filosofie, de moeder van de wetenschap. En dit is zonder twijfel momenteel nodig in de politiek en in de zorg.
Over de filosofie van de presocratische Grieken is recent een fantastisch boek verschenen van Nietzsche. Het bestaat uit twee goed te lezen essays uit de beginperiode van Nietzsche, toen hij werkzaam was als filoloog en het wereldbeeld van de presocraten bestudeerde. Het eerste essay gaat over “Het dionysische wereldbeeld” en het tweede over “Filosofie in het tragische tijdperk van de Grieken”. In Duurlands vorige boek Vinosofie heeft ze veelvuldig geschreven over Dionysos (of met zijn Latijnse naam Bacchus), de God van de wijn, vruchtbaarheid, chaos, extase, theater en natuur. Zijn broer Apollo, ook zoon van Zeus, is van de zon, de muziek, de poëzie harmonie, orde en rede. Beiden vullen elkaar aan, maar vertegenwoordigen een heel andere kant van de menselijke ervaring.
Dan de Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant: een gedegen Duitser waar je letterlijk de klok op gelijk kon zetten. Zijn drie grote kritieken die eind 18e eeuw verschenen vormen het fundament van het moderne westerse denken en brachten een grote wending teweeg in de filosofie. Het gaat om:
- Wat kan ik kennen? Kritik der reinen Vernunft (1781). Dit gaat over epistemologie of kennistheorie: hoe werkt onze rede en rationaliteit en wat is de waarheid?
- Wat moet ik doen? Kritik der praktischen Vernunft (1788). Over ethiek: hoe hoor ik mij te gedragen en wat is goed?
- Wat mag ik hopen? Kritik der Urteilskraft (1790). Hierin behandelt Kant de religie en metafysica: waar hopen we op na dit leven of ten aanzien van de toekomst?
In zijn latere werk over de antropologie, over onze plek in de kosmos en ons bewustzijn, concludeerde Kant dat de drie vragen uit de kritieken allemaal verwijzen naar de belangrijkste vraag: Wat is de mens?
Hier gaat de filosofie over, over de mens die zich dat afvraagt. Een mens als een dier met rede, een mens die een lichaam heeft en een lichaam is.
Recent kwam Jacqueline een artikel van Tom-Jan Meeus tegen in het NRC. Te laat om in het boek op te nemen. Het artikel gaat over Emotie en Politiek. De kern van zijn betoog:
- Ervaren politici weten: om bestuurlijke dilemma’s op te lossen moeten we rationeel opereren
- Campagneteams weten: om te winnen moeten we het gevoel van de kiezers raken
De conclusie is dat ratio en emotie niet gelijk op lopen.
Terug naar het boek Filosofisch gestemd. Dat gaat behoorlijk in op de Ethiek, voor een groot deel geïnspireerd op de oude Grieken want die spreken haar aan.
Ethiek gaat over handelen, het moreel goede doen. Daarin spelen niet alleen kritisch nadenken maar ook emoties een grote rol, zeker nu uit onderzoek steeds meer bekend wordt dat mensen in hun handelen veel vaker vanuit hun emoties beslissingen nemen dan vanuit hun ratio.
De vraag is hoe krijg je balans tussen ratio en emotie én wil je dit in balans krijgen?
Misschien een wat vrouw-onvriendelijke opmerking maar mannen zijn veel trouwere consumenten. Vrouwen willen steeds iets anders, denk aan mode en make-up.
Ook leuk om te weten is dat de koop van een huis of een (geile) auto vaak wordt gedaan op basis van emotie. Je wordt er verliefd op. Daarom steken die bedrijven veel geld in de aftersales. “Gefeliciteerd met uw aankoop! U heeft er goed aan gedaan ons product te kopen.” En worden er argumenten aangedragen om de aankoop achteraf rationeel te rechtvaardigen (een hele veilige, betrouwbare en zuinige auto).
In het Magnus Opus van Arthur Schopenhauer (1788-1860), De wereld als wil en voorstelling, betoogt hij dat mensen worden gedreven door een blinde, doelloze wil (en niet door de rede). Deze wil slingert de mens heen en weer tussen de pijn van het verlangen en de verveling van de inlossing. Dit heeft hij geschreven na het lezen van Kant, die volgens Schopenhauer te veel in de rede is blijven hangen. Dit werk getuigt van een groot psychologisch inzicht in de drijvende kracht van de mens.
De wereld als wil en voorstelling is gelezen door Freud en heeft hem geïnspireerd tot de psychologie van het onderbewustzijn. Wagner heeft na het lezen de opera Tristan en Isolde geschreven.
Schopenhauer vond medelijden een mooie emotie omdat het de illusie van het individu-zijn doorbreekt en ons direct verbindt met de lijdende ander.
Daarentegen vonden Nietzsche en Spinoza medelijden een slechte emotie. Hun normering ging uit van zaken die je sterker maakten of juist zwakker maakten. Filosofen kunnen er dus anders over denken.
Jacqueline zegt van zichzelf dat ze emotioneel is maar ook rationeel. Moeten emotie en ratio in balans zijn? En kan dat eigenlijk wel? Omdat zintuiglijkheid, gevoel, stemming en emotie lang een ondergeschoven kind in de filosofie zijn geweest heeft zij zich daar in haar boek over gebogen. Niet om rationaliteit tekort te doen, maar om ratio en gevoel dichter bij elkaar te brengen.
Jacqueline laat een tekening zien van Siegfried Woldhek (NRC 1 maart 2025) naar aanleiding van de clash tussen Trump en Zelensky in het Oval Office. Na afloop zegt Trump: “Het is verbazingwekkend wat er loskomt door emotie”. Een constatering door een redelijk succesvolle sado-populistische demagoog die te kenmerken is als leedvermaak. Aristoteles heeft leedvermaak veroordeeld als een intrinsiek slechte emotie die de slechte aard van de persoon toont. Trump is een bully QED.
Emoties blijven fascineren en zijn dus heel krachtig en daarom is emotie-tv ook erg populair. Jacqueline geeft aan dat zij niet zo is van de leedvermaak-tv zoals home video’s, lachen om bloopers. Bij haar houdt het op bij Chansons, het programma waarin Matthijs van Nieuwkerk en Rob Kemps hun liefde voor het Franse levenslied delen. Bij het verplichte huilen in Beste Zangers haakt zij af.
Beatrice de Graaf zegt: ‘Emoties an sich zijn niet het probleem. Maar wel de verschrompeling ervan tot loze hyperbolen die slechts leiden tot cynische tegenreacties en uiteindelijk tot afstomping.’ Beatrice problematiseert de emoties als die platitudes zijn geworden. Maar misschien hebben we hier gewoon niet de goede woorden voor. Jacqueline: ‘toen moest ik even aan wijn denken, ja dat heb ik nogal vaak maar in dit geval ging het om woorden om de smaak te beschrijven. Wijnwinkel Ockhuysen in de Gierstraat heeft hier een smaak-waaier, een aromawiel voor ontwikkeld. Heel handig.’
Dan een plaatje van Rob Jetten als robot (niet in het boek). Dit naar aanleiding van zijn AI-gebruik op social media. Een beetje hulp wordt wel geaccepteerd, maar na een emotionele gebeurtenis als het bezoek aan een concentratiekamp werd het geproblematiseerd. Kan je zo snel de woorden niet vinden, ga dan op zoek!
Over de gevaren van AI is er een bekend gedachte-experiment dat illustreert hoe gevaarlijk een superintelligente AI kan zijn als deze een simpele opdracht krijgt, zonder menselijke waarden of grenzen, The Paperclip Maximizer. Op YouTube zijn hier diverse filmpjes over. Jacqueline adviseert om filosofie op te nemen in de opleiding tot Prompt Engineer.
De psychologie is uit de filosofie voortgekomen. Beide wetenschappen onderzoeken de vraag wat het betekent om mens te zijn en tegen welke dingen je aanloopt. Bij de psychologie is er meer sprake van inzoomen op de concrete werking van hersenprocessen, emoties, gedrag, conditionering en persoonlijke trauma’s. Bij de filosofie wordt er uitgezoomd naar het grote geheel en worden met meerdere perspectieven universele vragen onderzocht die losstaan van het individuele geval.
In de oude filosofische teksten worden de begrippen affect en passie gebruikt.
- De term affect is afgeleid van het Latijnse afficere (= aandoen); treedt op als het equivalent van het Griekse pathos.
- In het Nederlands gebruiken wij genegenheid en liefde als verwante begrippen van affectie.
- De term passie is afgeleid van het Latijnse pati (= ondergaan, lijden).
Deze begrippen kan je niet na vertaling zonder meer overnemen. Er was toen sprake van een ander taalgebruik. Het ging om zaken die ons aangedaan worden en waarbij wij lijdend voorwerp zijn. Heden ten dage zijn wij altijd het onderwerp.
Nu gebruiken wij vaak de begrippen emotie en gevoel door elkaar heen.
- De term emotie is afgeleid van het Latijnse emovere (letterlijk: eruit gaan, verhuizen). Een dwingende (onredelijke) kracht die iets in beweging brengt.
- Enerzijds is gevoel op te vatten als een geïnterpreteerde emotie, ofwel door het denken geduid, anderzijds spreekt men ook over onbestemde gevoelens.
Het onderscheid is lastig en er is geen sprake van een éénduidig gebruik.
Ook bij stemming en intuïtie is de eenduidigheid ver te zoeken. Met name stemmingen zijn mysterieus en het is problematisch om dit precies te duiden.
- In een stemming kan een combinatie van emoties optreden
- ‘De mens heeft geen stemmingen, maar de stemming ‘heeft’ de mens.’ Herman de Dijn
- Van buikgevoel tot zuivere kennis
- Spinoza: de rede werkt dit aangeboren inzicht uit in logische redeneringen en expliciteert ons intuïtieve inzicht met behulp van een aaneenschakeling van argumenten
Voor de emoties wordt meestal de classificatie van de taalfilosoof Gilbert Ryle (1900-1976) aangehouden:
- Acute agitaties
- Stemmingen
- Gevoelens
- Neigingen (karaktertrek)
‘Ook al heb ik eigenlijk geen tijd meer’, ik moet toch Descartes (1596-1650) even noemen. Hij is natuurlijk beroemd door zijn “Cogito, ergo sum” (“Ik denk, dus ik ben“), de beroemde filosofische stelling. Hij bewees dat het denkende zelf onbetwijfelbaar bestaat. Hij bedacht de oplossing van de Lichaam/geest problematiek door de uitvinding van het dualisme, waarbij hij stelt dat het lichaam en de geest twee volledig aparte en onafhankelijke substanties zijn. Slechts verbonden via de pijnappelklier waar beide op elkaar inwerken.
Maar Descartes heeft ook op verzoek van prinses Elisabeth van de Palts, van wie hij zeer gecharmeerd was, een passieleer geschreven, Les passions de l’âme (De passies van de ziel) uit 1649. Dit is een leuk en interessant boek, dat de koppeling tussen lichaam en ziel als uitgangspunt neemt en dat veel gebruikt is in de medische wetenschap. Maar hier hoor je niemand over.
Met een dia van een kapotgeschoten tank voor een kapotgeschoten flat in Oekraïne als gevolg van de Russische aanvalsoorlog demonstreert Jacqueline de uitspraak van Seneca over woede:
‘Kijk eens hoe verlaten vlakten mijlen ver in de omtrek onbewoond zijn:
woede heeft ze ontvolkt.’
Dankzij Plato’s thymos-leer, krijgen de civiel-strijdbare emoties een verblijfsvergunning in de stad van de filosofen. De menselijke ziel bestaat uit drie delen, waarbij de thymos (vurigheid of daadkracht) het middendeel vormt, dat bemiddelt tussen het verstand en de lagere begeerten.
Woede is de meest geproblematiseerde emotie. Wilskracht slaat al snel om in frustratie en woede. Woede geeft ook energie. Je even kwaad maken helpt bij het opruimen van je huis.
Ook Aristoteles ziet de woede als bondgenoot van moed. Maar je moet er wel matig mee zijn, want anders ontaardt ze alleen maar tot een kwaad.
Peter Slotendijk (geb. 1947) betoogt in zijn boek Woede en tijd dat woede en trots (het antieke begrip thymos) de belangrijkste stuwkracht zijn achter de westerse geschiedenis en politiek, belangrijker nog dan de economie of erotische begeerte. Een culturele duiding van de huidige tijd waarin mensen voortdurend kwaad zijn.
Jacqueline Duurland kreeg een groot applaus bij de afsluiting van haar inleiding.
Na de pauze worden de volgende vragen gesteld.
Kan u iets vertellen over hoe bij u de ommekeer is gekomen om vanuit het bedrijfsleven over te stappen naar de filosofie?
Jacqueline: Leuk zo’n persoonlijke vraag. Ik ben opgeleid als leraar Nederlands en Frans, maar al snel bleek dat ik geen orde kon houden in de klas. Toen stapte ik over naar het bedrijfsleven, naar de Franse cosmetica die ik voor de Nederlandse markt moest promoten. Rond mijn 40-ste dacht ik ‘Er moet meer zijn’, en begon ik met een studie aan de UVA naar de geschiedenis van de filosofie. Dit was een schot in de roos en verklaarde ook mijn voorkeur voor schrijvers die ook filosoof bleken te zijn, zoals Iris Murdoch en Jean-Paul Sartre. Kortom na een tijd combineren van studie en werk, kon ik als afgestudeerd filosoof hier mijn brood mee verdienen. Ik ben er heel blij mee. Het brengt mij troost, wijsheid en humor.
Wat heeft u aan de VU over de verhouding tussen filosofie en religie geleerd?
Jacqueline: Aan de VU heb ik een module Levensverhalen en narratieven gevolgd. Hierin overlappen filosofie en religie in de zoektocht naar betekenis, naar zingeving. Metafysica en religie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zij overlappen elkaar op het gebied van de fundamentele levensvragen naar het waarom achter ons bestaan, onze plaats in het heelal en het doel van ons bestaan. Bij mijn studie van de geschiedenis van de filosofie kwam ik meerdere malen de term tegen van filosofie als dienstmeid van de religie. Tot de Verlichting stonden de wetenschap en de rede volledig in dienst van het geloof.
Kan u iets vertellen hoe emotie en ethiek behulpzaam kunnen zijn in het anders kijken naar onze maatschappij?
Jacqueline: Mensen, en zeker mensen in de politiek, zijn heel erg met zichzelf bezig in plaats van met de ander, de maatschappij. China heeft een heel ander systeem, daar offeren mensen zich op voor het grote geheel, de maatschappij. Dit is ook niet perfect maar hoe krijg je een positie hier tussenin? Hoe krijg je een stip op de horizon? Als mensen door emoties van het padje raken moet dit beter gepareerd worden. Je moet mensen uit hun bubbel kunnen halen. Ook in de politiek overheerst het korte-termijn-denken en is er in het debat alleen ruimte voor emotionele betogen van maximaal vijf minuten. Dit maakt het moeilijk om bijvoorbeeld een rationele discussie te voeren over de langere termijn van de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek.
De filosofie wordt gezien als de moeder van de wetenschap. Moet zij dan ook niet duiden wat de wetenschap heeft voortgebracht, zoals de atoombom?
Jacqueline: Filosofie wordt de moeder van de wetenschap genoemd omdat alle moderne wetenschappelijke disciplines oorspronkelijk uit de filosofie zijn voortgekomen. Nu reageert de filosofie achteraf op wetenschappelijke ontwikkelingen. De filosofie duidt wat je er mee bereikt of veroorzaakt en biedt kaders voor de afweging om het wel of niet te gebruiken. Soms komen wetenschappen weer deels terug, zoals nu de psychologie met denkers als Damiaan Denys en Paul Verhaeghe.
Kan filosofie betekenis geven aan AI?
Jacqueline: Nee, geen betekenis, maar wel het doordenken van de consequenties zoals in het voorbeeld van de paperclip-maximalisatie. Filosofie ijlt achter de ontwikkelingen aan. Bijvoorbeeld in de coronatijd gingen wij als maatschappij anders kijken naar leeftijd en risico’s. Filosofen duiden dan wat dit betekent voor onze standpunten over vrijheid, veiligheid, solidariteit en mens-zijn. Ook bedrijven nemen filosofen in dienst om scenario’s te ontwikkelen. Had Koning Midas maar een filosoof geraadpleegd voordat hij wenste dat alle wat hij aanraakte in goud zou veranderen.
Is het mogelijk om mensen die zijn opgesloten in hun emotie, nog te bereiken met rede?
Jacqueline: Dat is heel moeilijk. Als mensen geloven in een complottheorie dan werkt de ratio niet. Mogelijk kan een andere emotie wel helpen.
In het blad Mare van de Leidse Universiteit kwam ik een interview tegen met Marie Lucassen over de filosofie van zwanger zijn. Lucassen betoogt dat het startpunt van de mens niet begint, zoals de mannelijke filosofen menen, op het moment dat je in de wereld wordt geworpen, maar tijdens de zwangerschap. Wanneer ontstaat het “ik” bij een mens?
Jacqueline: Ja dit is allemaal erg lichamelijk. Ik ben meer van de onsterfelijke ziel van Socrates, die wel naar een ander lichaam kan, maar dan nog niet direct bij de kennis kan die in een vorig leven is opgedaan. Om hier bij te kunnen moeten wij leren, een vorm van ‘herinneren’. Of als een vroedvrouw eruit halen.
Hoe stelt u zich een balans tussen emotie en ratio voor?
Jacqueline: Mensen die snel kwaad worden of snel huilen hebben hun emoties niet onder controle. Wat ik interessant vind aan de stoïcijnen, is hoe zij aan het einde van de dag hun emoties evalueren en met behulp van de rede verwerken. Dit geldt met name voor intense emoties zoals woede en liefde. Bij zulke gevoelens raak je al snel de controle kwijt, omdat de ander of de situatie dan belangrijker wordt dan je eigen rationaliteit om het probleem op te lossen.
Met dit antwoord werd de avond afgesloten en bedankte Paul de inleider Jacqueline Duurland voor de boeiende en emotionele lezing. Er klonk een langdurig applaus.
Gerrit van Elburg