Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 17 april 2024
Op deze avond hield Maarten van Buuren voor 70 aanwezigen een inleiding over zijn boek De gek als medemens. Hoe we onszelf in de waanzin leren kennen.
Maarten van Buuren (1948) is de schrijver van het spraakmakende ‘depressieboek’ Kikker gaat fietsen! en van filosofische boeken zoals Spinoza, filosoof van de vrijheid, de Ethica van Spinoza (vertaling inleiding en toelichting) en Voorbij goed en kwaad van Nietzsche (vertaling). Hij is emeritus-hoogleraar moderne Franse letterkunde aan de Universiteit Utrecht en schrijft regelmatig over geschiedenis, kunst en literatuur voor De Groene Amsterdammer en NRC Handelsblad.
Maarten van Buuren begon zijn inleiding met de opmerking dat hij zijn verhaal zou laten aansluiten bij het thema van de maand van de filosofie. Dit thema is chaos, “waarschijnlijk dacht de organisatie dat ‘gekken’ wat ‘los in het hoofd’ zijn”.
Dat is gelijk het centrale thema van deze inleiding: wat is gekte en schizofrenie en hoe onderzoek je dat? Vanavond zoomen we in op de aanpak van de oorspronkelijke keuze in de existentiële psychoanalyse en mijn twee helden, Binswanger en Sartre.
Ludwig Binswanger (1881-1966)
Omdat zijn vader plotseling overleed volgde hij al in 1910, op 31-jarige leeftijd, zijn vader en grootvader op als directeur van het Bellevue Sanatorium in Kreuzlingen, Zwitserland.
In 1907 bezoekt Binswanger als assistent van Carl Gustav Jung (1875 – 1961), grondlegger van de analytische psychologie, Sigmund Freud (1856 – 1939) in Wenen. Toen is de levenslange vriendschap tussen Freud en Binswanger begonnen, mede geïnitieerd door zijn bewondering voor de (prille) psychoanalyse van Freud. Tussen Freud en Jung, de man die hij zag als zijn kroonprins, is het trouwens na een breuk tijdens een congres in München in 1913, nooit meer goed gekomen.
Gestart op basis van de psychoanalyse van Freud ontwikkelt Binswanger steeds meer zijn eigen methode, de existentiële psychoanalyse. Hij verwerkt de inzichten van de belangrijkste mensen uit die periode in zijn theorie. Als eerste vanaf in 1922 de intentionaliteit van Edmund Husserl (1859 – 1938) uitgewerkt in Logische Untersuchungen I en II. Vanaf 1929 staat de ontwikkeling in het teken van ‘zijn-in-de-wereld’ van Martin Heidegger (1889 – 1976), uitgewerkt in Sein und Zeit.
Tijdens het ontwikkelen van zijn methode toetst Binswanger zijn inzichten steeds aan de (behandel)praktijk. Hij maakt hiervan uitgebreide beschrijvingen. Vijf intrigerende casestudies heeft hij belangeloos gepubliceerd in de bundel Schizophrenie (1957). Maarten vindt dit fascinerende beschrijvingen. Hij heeft deze vertaald naar het Nederlands en deze vertaling is als E-book digitaal beschikbaar onder de titel Ontspoorde levens.
De existentiële psychoanalyse van Binswanger heeft veel invloed gehad in het buitenland. In Nederland noemde Frits Buytendijk (1887 – 1974) zich graag een leerling en vriend van Binswanger en ook Hen Rümke (1893 – 1976) past de fenomenologische methode van Binswanger in de psychiatrie toe en vestigde hiermee zijn naam internationaal.
Jean-Paul Sartre (1905-1980)
In het laatst hoofdstuk van zijn magnus opus, Het zijn en het niet uit 1943, een werk dat sterk beïnvloed is door de fenomenologie van Edmund Husserl, wijdt Sartre het laatste hoofdstuk aan de psychoanalyse, en beschrijft wat het is en wat het kan. Hij werkt hier voor de existentiële psychoanalyse het begrip uit van de oorspronkelijke keuze. Sartre past dit dan in 1952 toe bij het schrijven van de biografie van Jean Genet (1910 – 1986) De heilige Genet; martelaar en komediant.
Genet werd op zijn tiende veroordeeld voor diefstal en belandde in een jeugdgevangenis. Hij was onschuldig, maar omdat de wereld hem desondanks tot dief had verklaard, besloot hij deze reputatie na te leven. “Ik verwierp de wereld die mij verworpen had”, schreef Genet later.
Existentiële psychoanalyse
Het geval Ilse is de 1e casestudie uit de bundel Schizophrenie. Ilse is door haar familie ‘ingeleverd’ bij de kliniek van Binswanger omdat er geen land meer met haar te bezeilen was. Binswanger praat gedurende meerdere jaren meerdere keren per week met Ilse. In de ‘word salad’ (een wirwar van onsamenhangende spraak) zoekt Binswanger naar het patroon. Hij praat zonder witte jas en is principieel tegen het toedienen van medicamenten, die er toen trouwens nog niet waren.
De vader van Ilse is de ‘beminde tiran’ die haar moeder terroriseert. De moeder beklaagt zich bij Ilse die zo in de rol van middelaar is gekomen. Als Ilse 39 is, getrouwd en moeder van drie kinderen, komt haar moeder weer klagen. Dat leidt ertoe dat Ilse bij haar vader op bezoek gaat en daar haar arm in de oven steekt en verschillende derdegraadsbrandwonden oploopt. Zij brengt dit brandoffer voor haar moeder en zegt tegen haar vader: “Zie je wel hoeveel ik van je hou”.
Dit ultieme offer werkt niet, haar vader past zijn gedrag niet aan. Bij Ilse openbaart de schizofrenie zich in alle hevigheid en zij wordt opgenomen in de kliniek. Met de gesprekken en de analyse van de ontvangen brieven onderzoekt Binswanger haar verwarring, wat is haar wereldontwerp en welke essentiële keuzes heeft zij daarin gemaakt. Bij Ilse was haar wereldontwerp niet meer te handhaven in de werkelijkheid en werd zij paranoia in het sociale leven.
Iedereen heeft trouwens een wereldontwerp en als je (structureel) problemen ondervindt, zoek dit dan uit, praat erover met je omgeving en probeer het treintje weer op de rails te krijgen. Met Ilse is het uiteindelijk goed gekomen en zij heeft zich ontwikkeld tot succesvolle mediator, haar oorspronkelijke keuze.
Freudiaanse analyse ⬄ existentiële analyse, de verschillen zitten met name in:
regressief ⬄ progressief
deterministisch ⬄ oorspronkelijke keuze
genezing van trauma ⬄ omarming van keuze
arts – patiënt ⬄ gesprek met medemens
De Freudiaanse analyse gaat altijd terug, op zoek naar een oer-trauma zoals verdrongen misbruik, om zo de oorzaak van het probleem te vinden en aan te pakken (herbeleven), waardoor de patiënt door de dokter in de witte jas wordt genezen. Dit zoeken kan ook door droomuitleg (Traumdeutung).
Een bekende casus van Freud was de Wolvenman die leed aan dwangmatig gedrag, obsessieve verliefdheden en angsten. Na bij een aantal psychiaters aangeklopt te hebben, werd hij vanaf 1910 behandeld door Freud.
De kern van Freuds analyse werd gevormd door een droom die Sergej Pankejev (1886 – 1979) op vierjarige leeftijd had gehad. Hij droomde over een aantal wolven die in een boom voor zijn open slaapkamerraam zaten. Na enige jaren analyse constateerde Freud dat deze droom een gevolg was van het feit dat Pankejev op jonge leeftijd zijn ouders had betrapt tijdens de geslachtsgemeenschap. Freud heeft in zijn boeken het geval van de Wolvenman uitgebreid gedocumenteerd en lange tijd gold deze documentatie als bewijs van het succes van Freuds psychoanalytische methoden.
Uit een interview dat Pankejev op 80-jarige leeftijd heeft gegeven aan een journaliste die hem had opgespoord, bleek dat hij zijn leven lang neuroses is blijven houden. Zijn zusje heeft hem met enge wolvenplaatjes geplaagd en als kind van Russische adel sliep hij altijd op zijn eigen kamer, waardoor het zeer onwaarschijnlijk is dat hij zijn ouders ooit heeft betrapt.
De existentiële analyse zegt: u bent nu het spoor bijster en we gaan op zoek hoe we u weer op de rails krijgen. De op jonge leeftijd gemaakte onbewuste, oorspronkelijke keuze voor de levenshouding en het wereldontwerp zijn van belang. Deze keuze is wijzigbaar, zeker als broers en zussen andere keuzes hebben gemaakt. Ilse koos de rol van bemiddelaar en haar broers en zussen niet.
Het wereldontwerp van een ‘patiënt’ verschilt in niets van die van ons en een ‘patiënt’ (schizofreen) is geen patiënt maar medemens. Dit is ook de grondslag van anti-psychiatrie – een heterogene beweging die ontstond in de jaren zestig van de twintigste eeuw en vijandig stond tegenover de meeste fundamentele veronderstellingen en gebruikelijke praktijken binnen de psychiatrie. De stimulerende invloeden voor deze groepsvorming en theorieën kwamen onder meer van Michel Foucault, Ronald D. Laing en Thomas Szasz en voor de antipsychiatrie in Nederland van Jan Foudraine en Kees Trimbos.
Een ander verschil binnen de psychologie is de rol van de ouders. Freud was ervan overtuigd dat de vaderfiguur verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van maatschappelijke principes, regels en waarden bij een kind; als de vader ontbreekt, dan ontwikkelt de mening van het kind over zijn positie in de maatschappij zich scheef. Normaliter wordt de grootste invloed voor het opbouwen van een basaal vertrouwen bij een kind toegeschreven aan de moederfiguur.
Jean-Paul Sartre
Sartre heeft de existentiële psychoanalyse met de oorspronkelijke keuze niet alleen toegepast in de biografie van Jean Genet (keuze om als dief te leven) maar ook in zijn biografie van Charles Baudelaire (1821 – 1867). Sartre wilde met deze gedurfde proeve van ‘existentiële psychoanalyse’ doordringen tot in de kern van de vermaarde gekwelde dichter. Sartre poogde vooral de mens Baudelaire te leren kennen. Hier blijkt dat uit alles wat Baudelaire schreef en uit alles wat we over hem weten een betekenis valt te destilleren: de keuze van iemand om te zijn zoals hij is, en niet anders. Dat hij het ellendige leven dat hij leidde over zichzelf heeft afgeroepen. Na het tweede huwelijk van zijn moeder voelde hij zich afgewezen en ontdekte vol schaamte een diepe verlatenheid.
Sartre heeft zelfs de existentiële psychoanalyse toegepast op Freud. Op verzoek van een Amerikaanse regisseur heeft hij een script geschreven over het leven van Freud. De film is er nooit gekomen en het script is nooit vertaald maar er staat een mooie jeugdanekdote in over een droomduiding:
“En nu stuit ik pas op de jeugdervaring die nog heden ten dage in al deze gevoelens en dromen haar macht toont. Ik zal misschien een jaar of tien, twaalf geweest zijn, toen mijn vader mij op zijn wandelingen begon mee te nemen en mij in gesprekken zijn meningen over de dingen van deze wereld begon te ontvouwen. Zo vertelde hij mij eens, om me te laten zien dat ik in een veel betere tijd ter wereld was gekomen dan hij: toen ik een jongeman was, ging ik eens op een zaterdag in je geboorteplaats op straat wandelen, met mooie kleren aan en een nieuwe bontmuts op. Daar komt een christen op me af, slaat met een klap mijn muts in de modder en roept: jood, van het trottoir af! ‘En wat deed je toen?’ Ik liep de rijweg op en raapte mijn muts van de grond, luidde het bedaarde antwoord. Dit leek mij niet heldhaftig van de grote sterke man aan wiens hand ik, kleine jongen, liep. Ik vergeleek deze situatie, die mij niet bevredigde, met een andere die beter aan mijn gevoelens beantwoordde, de scène waarin Hannibals vader, Hamilcar zijn zoontje voor het huisaltaar laat zweren wraak op de Romeinen te nemen. Sindsdien had Hannibal een plaats in mijn fantasieën.”
De dromen van de joodse Freud over het christelijke Rome en zijn rivaliteit en ambitie zijn aangewakkerd door het verlies en de vernedering van zijn vader.
Oorspronkelijke keuze
Maarten geeft aan dat hij zijn oorspronkelijke keuze gemaakt heeft toen hij van zijn geloof viel tijdens het lezen van Sartre. Het geloof was heel belangrijk voor hem, de basis van zijn wereldontwerp, en hij viel ook letterlijk van zijn stoel. Dat hij toen niet op zoek is gegaan naar surrogaten (goeroes) maakt dit een oorspronkelijke keuze.
Hij heeft tijdens het begeleiden van schrijfgroepen ook wel aan zijn cursisten dit als opdracht meegegeven. Denk na over uw oorspronkelijke keuze en schrijf dit op. En motiveerde ze door te zeggen: “Ik hoop dat ik u aan het denken zet over uw oorspronkelijke keuze, want de inrichtingen zitten vol met mensen die het niet gelukt is.”
Maarten sloot zijn inleiding af met de opdracht aan de bezoekers: Beschrijf uw oorspronkelijke keuze!
Na de pauze startte de dialoog
De 1e vragensteller gaf aan dat hij problemen heeft die leiden tot vluchtgedrag, zoals zelfdestructie en verdovende middelen. Is dit te veranderen door de analyse van de oorspronkelijke keuze en hoe voer ik dit uit?
Maarten van Buuren: Ja die oorspronkelijke keuze is een positieve keuze voor de inrichting van de wereld en jouw plaats daarin, waarmee je orde schept in de chaos. Harold Searles (1918 – 2015) een Amerikaanse psychiater heeft doorgebouwd op het werk van Binswanger en ook casestudies beschreven. Hij vond dat schizofrenie in een aantal gevallen een antwoord was op chaotische, verwarrende situaties waarbij moeders tegenstrijdige signalen gaven naar hun kind; taal en gedrag waren dan tegenstrijdig.
Wij verschillen in wezen niet met andere mensen met onbegrepen gedrag, ook wij passen patronen toe in de wereld om de chaos te beheersen.
Nadat Binswanger de ontwikkeling naar een gelijkwaardige relatie met de patiënt heeft ingezet, heeft de psychotherapie zich nog verder ontwikkeld naar bijvoorbeeld de cognitieve gedragstherapie. Waarom besteedt u hier geen aandacht aan?
Cognitieve gedragstherapie gaat ervan uit dat het niet de gebeurtenissen zelf zijn die een mens negatieve gevoelens en een bepaald gedragspatroon bezorgen, maar de ‘gekleurde bril’ waardoor hij de dingen ziet. Wie leert deze negatieve gedachtes anders te interpreteren, krijgt een objectievere kijk op de eigen gevoelens en waarnemingen. Hierdoor kunnen negatieve gevoelens verdwijnen en zal het gedrag veranderen.
Cognitieve gedragstherapie is een van de meest toegepaste behandelvormen in Nederland. Het is een kortdurende, gestructureerde therapievorm, die op het heden en de toekomst is gericht. Het verhaal van de cliënt is van belang. Samen met de therapeut wordt onderzocht hoe de ‘foute’ denkgewoonte is ontstaan.
Maarten van Buuren: Ik ken de cognitieve gedragstherapie goed vanuit mijn eigen behandeling. De combinatie cognitieve gedragstherapie met psychofarmaca heeft bij mij goed geholpen om de onrust te beperken. Maar ik denk niet dat de cognitieve gedragstherapie voortkomt uit de existentiële psychoanalyse, het is een andere benadering. De existentiële psychoanalyse van Binswanger, Searles en Sartre gaat veel verder. Ook bij mensen die diep psychotisch zijn is het uitgangspunt om te zoeken naar hun oorspronkelijke keuze als verklaring voor hun problemen.
Zelfde vragensteller: Eens dat het twee verschillende benaderingen zijn, maar als het zoeken naar de oorspronkelijke keuze bij een patiënt die achterna werd gezeten door de duivel onthult dat dat een oplossing was voor het verdringen van een verkrachting, dan schiet je er niet veel mee op.
Maarten van Buuren: Dat klinkt erg Freudiaans en jammergenoeg hebben we tegenwoordig geen geld meer over voor 10 jaar therapie. Ja ik ben een fan van Binswanger vanwege de oorspronkelijk keuze.
Zelfde vragensteller: Ik blijf van mening dat je een beslissing als een oorspronkelijke keuze niet volledig vrij neemt, maar dat die bepaald wordt op basis van je mogelijkheden, die weer worden bepaald door eerdere ervaringen en (de kracht van) je persoonlijkheid. Geïnteresseerden kunnen dit nalezen op: www.gedachtenuitpluizen.nl.
Maarten van Buuren: Dank voor uw inbreng.
Als je twee jaar bent dan zijn al je keuzes toch onbewust en hoe kan je hier dan verantwoordelijk voor zijn?
Maarten van Buuren: Het bewustzijn is lastig, dit heeft ook verschillende lagen. Sartre wilde met die volledige eigen verantwoordelijkheid voor de keuzes de vluchtweg afsluiten om de schuld van je persoonlijke problemen bij een ‘foute’ vader neer te leggen. Maarten vertelde dat een medestudente hem eens tussen neus en lippen door vertelde vroeger te zijn misbruikt door haar grootmoeder. Zij heeft daar nooit problemen mee gehad. Een klikje in haar hoofd, een oorspronkelijke keuze, om hier geen hobbel van te maken. Volgens Sartre is de mens radicaal vrij, ’tot vrijheid veroordeeld’. Elk individu staat tijdens zijn leven continu voor keuzes, en moet in vrijheid die keuze maken. Zelfs met een pistool tegen je hoofd ben je nog vrij om te kiezen. Dit in tegenstelling tot dieren die veel meer gedetermineerd zijn.
U nodigt ons uit om zelf op zoek te gaan naar onze oorspronkelijke keuzes, maar hoe dan?
Maarten van Buuren: Praat er niet te veel over. Haal belangrijke situaties uit je eigen leven naar boven en zoek naar het verschil dat die situaties maakten. Het is soms zo aanwezig dat je het niet ziet, zoals het water voor de vissen. Stap uit jezelf, op zoek naar jezelf, naar herhalingen van dingen die fout zijn gegaan, relaties die stuk zijn gelopen. Ga voor de spiegel zitten en zeg dan waar zijn wij mee bezig, ga op zoek naar het begin van dit patroon. Maarten vertelde dat zijn moeder het huishouden met een ijzeren regime had georganiseerd. Ieder kind wist zijn taak en ieder gebaar of vraag van zijn moeder was een bevel dat onmiddellijk moest worden opgevolgd. Toen hij 16 jaar was heeft hij voor het eerst geen gehoor gegeven aan een herhaaldelijke roep van zijn moeder en ‘oog in oog’ nee gezegd. Later bleek (zegt Maarten) dat een aantal van mijn relaties zijn mislukt omdat ik via mijn partner wraak wilde nemen op mijn moeder. Kortom begin de zoektocht bij je ouders, broers en zussen, daar ligt vaak het inzicht.
Een andere stroming, van bijvoorbeeld de hersenonderzoeker Victor Lamme of Camus, stelt grenzen aan de vrij wil om keuzes te maken. Hoe kijkt u daartegenaan?
Maarten van Buuren: Ik ben zelf een aanhanger van Sartre, de vader van de radicale vrijheid om keuzes te maken. Sartre was zelfs de reden dat ik Frans ben gaan studeren, waar ik ook de opkomst van Michel Foucault en Jacques Lacan heb meegemaakt. Met de vrije wil is er geen tussenweg, er is geen compromis mogelijk en afhankelijk van het perspectief heeft de één of de ander gelijk. Je bent een positie in het systeem. Een mooi voorbeeld is Spinoza die volstrekt gedetermineerd was en in zijn Ethica een hoofdstuk heeft opgenomen over vrijheid, op welke manier de mens zijn vrijheid kan verwerven. Dit als het hoogste te bereiken ideaal. Maarten zegt dat hij zelf meer is van de amor fati, dat is kiezen om je gedetermineerde noodlot te omarmen, en hierbij is omarmen veel meer dan accepteren.
Hanno de Groot bedankte Maarten van Buuren voor zijn persoonlijke en betekenisvolle inleiding en beantwoording van de vragen, die tot een inspirerende avond hebben geleid. Onder luid applaus werd de avond afgesloten.
Gerrit van Elburg