Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 19 februari 2025
Op deze avond hield Klaas Rozemond voor 90 bezoekers een inleiding over zijn boek De beste filosofische ideeën om je moraal te verbeteren.
Klaas Rozemond (1960) is filosoof en jurist en werkt als universitair hoofddocent strafrecht bij de Universiteit van Amsterdam en als leraar filosofie bij het Winford College in Amsterdam. Hij publiceerde eerder Het menselijke kwaad over de vraag wat het kwaad inhoudt. Samen met Jet Nijkamp en Co Woudsma publiceerde hij Filosofie voor de zwijnen. Over het geluk van dier en mens. Dat laatste boek haalde in 2005 de Shortlist van de Socratesbeker. klaas.rozemond@gmail.com
Klaas Rozemond begon zijn inleiding “Morele verbetering, wat is het én hoe doe je het?” met de introductie van de gediplomeerd dichter, Co Woudsma. Klaas kent Co sinds 1973 uit de brugklas van het VWO, en heeft met hem samengewerkt aan het boek Filosofie voor de zwijnen.
Klaas gaf aan dat in het betoog dat hij hier vanavond houdt ook verbeteringen mogelijk zijn en verzoekt iedereen om na de pauze de ontdekte lacunes te melden.
Menselijk kwaad
Dit boek is een vervolg op Het Menselijke Kwaad. Hierin heeft Klaas de volgende definitie ontwikkeld.
Het menselijke kwaad bestaat uit:
- extreem schadelijke gedragingen (schade)
- in strijd met fundamentele normen (moraal)
- én bewustzijn bij de dader (schuld):
- dat de gedragingen extreem schadelijk,
- en in strijd met fundamentele normen zijn.
Hier is het bewustzijn van de schade en de strijdigheid met de moraal de essentie van het menselijke kwaad.
In haar boek Eichmann in Jeruzalem stelt Hannah Arendt dat de oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann niet voldeed aan deze klassieke opvatting. Volgens Arendt miste Eichmann het vermogen om na te denken en te oordelen over zijn eigen misdaden. Hij was zich er niet van bewust dat hij door de deportaties van de Joden naar de vernietigingskampen te organiseren, betrokken was bij een enorm kwaad.
Klaas geeft aan dat de Nazi-ideologie een nieuwe moraal is, die regels van de oude moraal verwerpt. Door het gehoorzamen aan de bevelstructuur en de overtuiging te handelen in lijn met de nieuwe moraal, kan Eichmann niet worden verweten te handelen in strijd met fundamentele normen. De conclusie is dat de klassieke opvatting over het menselijke kwaad moet worden herzien. Niet het morele bewustzijn van de dader, maar het oordeel van de rechter en de toeschouwers is bepalend voor de vraag of de dader een vorm van kwaad heeft begaan.
Het boek Morele Verbetering is ook een reactie op het boek over het menselijk kwaad. Je krijgt ook wel genoeg van de nazi’s en kwade wil en gaat daarom op weg naar de goede wil. De kernvraag is of de mens, en in het bijzonder jijzelf, moreel te verbeteren is, en zo ja, hoe dan? Het bewustzijn om moreel te verbeteren (de goede wil) is de essentie van morele verbetering.
Het begint met de vraag of je jezelf ziet als een moreel persoon én of je jezelf moreel wil verbeteren. Je kan natuurlijk ook denken dat je al volmaakt bent. Geldt dat voor iemand in de zaal?? Ha, ha, ha.
Bij verbetering kan je een parallel trekken met verbetering in werk, sport en kunst. Hier meet je de verhoging van je prestaties aan de hand van maatstaven. Door veel te oefenen kan je je eigen vooruitgang vaststellen. Het verschil is wel dat je met je moraal niet kan stoppen op je 65-ste. De moraal, de morele maatstaven die je zelf definieert zijn bindende regels met jezelf, de mensen uit je omgeving, de samenleving en de mensheid.
De moraal is bindend vanwege rechten en belangen van anderen. Maar op het scherpst van de snede is het ook macht, is het kiezen voor eigenbelang in de strijd om te overleven, dit ten opzichte van het zuivere morele wezen.
En nu tijd voor de gedichten van Co Woudsma blok 1. De gedichten komen uit de bundels Gelukinstructies (De Bezige Bij 2005), Hoogste zomer (De Bezige Bij 2015) en Zolang de stad maar vrolijk is (Magonia 2022).
VOORDAT JE HET WEET HEB JE EEN NAAM
Lichamen: je mag ze aanraken.
Maar ze moeten eerst ‘ja’ zeggen.
Zo staat het me bij.
Het is de gewoonte in dit land.
Dus die zonnebriljongen,
een groenbak voortduwend –
niet zomaar strelen.
Niet zomaar je rose handpalm
over die gladde, lichtbruine huid.
En al helemaal niet slaan.
BUITENWIJK
Een groot groen grasveld, volkomen zonder kinderen.
Eigenlijk zou je niets meer hoeven te zeggen
dan dat de groene bomen rustig staan
onder de blauwe lucht, in de stad.
De lente wil graag zomer worden.
In een grijzige straat dragen tien,
vijftien mannen met bivakmutsen
iemand uit een woning in een auto.
Ik zwaai terug.
De straftheorie van de morele verbetering
Socrates in Protagoras, een vroege dialoog van Plato, verdedigt de theorie dat straf in het belang is van de misdadiger. Die heeft zijn misdaad gepleegd uit gebrek aan zelfbeheersing van zijn driften en lijdt daar ook zelf onder. Hij is een slaaf van zijn eigen begeerten. Als je de misdadiger met scholing leert om zijn driften te beheersen, dan zal zijn geluk toenemen. Later komt dit thema terug in de dialoog Gorgias van Plato.
De benadering dat het doel van straf, de morele verbetering van de misdadiger is, én niet alleen vergelding en preventie, is weer in opkomst. Met bijvoorbeeld: Jean Hampton in The Moral Education Theory of Punishment (1984). Hierin betoogt Hampton dat niet alleen de morele opvoeding “een volledige en complete rechtvaardiging” voor straf kan bieden; ze bekritiseerde ook de “lappendeken”-benaderingen van straf die voortkomen uit meer dan één rechtvaardigende reden.
Maar net als bij Plato weet je niet of de opleiders, de leraren, zelf wel over de goede moraal beschikken. Dit is een cirkelredenering. Dat geldt ook voor de nu moderne neurotechnieken met het implanteren van chips in de hersenen. Als dit al zou kunnen beschikken de programmeurs dan over de goede moraal? Of zou u een chip geïmplanteerd willen krijgen om een beter mens te worden, om uw handelingen aan te passen in de strijd om een beter klimaat?
De morele verbetering van misdadigers zou een alternatief moeten zijn voor preventie door afschrikking (Beccaria) of vergelding van misdaad (Kant). Maar worden mensen wel moreel verbeterd door gevangenisstraf? Deze vraag is moeilijk te onderzoeken; de indruk is wel dat misdadigers slechter uit de gevangenis komen dan zij erin gingen. Erik Scherder heeft bijvoorbeeld aangetoond dat veel zitten neurologische schade toebrengt. Hij heeft hier ook weleens een lezing over gegeven voor een gezelschap rechters die bij zittingen ook veel zitten. Ha, ha. Er gaat een verhaal over een advocaat die aan de rechters een banaan gaf omdat onderzoek uitwijst dat hongerige rechters, voor de lunch, strenger straffen.
Heb je God nodig om jezelf moreel te verbeteren?
Zou je de tien geboden als morele verbetertekst kunnen gebruiken? Het gaat al meteen mis met het 1e gebod: Vereer naast mij geen andere goden. De huidige godsdienstvrijheid maakt het hierdoor onmogelijk om de tien geboden als grondslag te gebruiken om de samenleving moreel te verbeteren.
Een alternatief zou de UVRM zijn, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Dit is een onderschatte tekst opgesteld onder leiding van Eleanor Roosevelt en in 1949 aangenomen door de Verenigde Naties. Veel verschillende volkeren, culturen, geloven hebben hieraan meegeschreven.
In artikel 4 UVRM over slavernij staat bijvoorbeeld: ‘Niemand zal in slavernij of horigheid gehouden worden. Slavernij en slavenhandel in iedere vorm zijn verboden.’ Dit is beter dan Leviticus 25:44: ‘Aangaande uw slaaf of uw slavin, die gij zult hebben, die zullen van de volken zijn, die rondom u zijn; van die zult gij een slaaf of een slavin kopen.’ Gek genoeg betogen de VU-theologen Stefan Paas en Rik Peels in hun boek God bewijzen juist dat alleen in de Bijbel objectieve universele morele normen te vinden zijn om de slavernij af te keuren.
Kortom de UVRM is een goede basis voor de samenleving, het probleem zit in de afdwingbaarheid, in de handhaving. Ook sommige ondertekenaars begaan grote misstanden tegen de mensheid.
En nu tijd voor de gedichten van Co Woudsma blok 2
ONDERTUSSEN
In extase zullen we koffiedrinken
en appelgebak (‘Met slagroom?’) eten
in een café met veel kleedjes.
Het geeft dat het buiten regent
en men een miljoen Oeigoeren concentreert,
toch mag ook dít geluk bestaan.
Straks klaart het op, dan wordt een kerkje
bekeken, minstens van buiten.
Geleidelijk verbetert de wereld.
KNUFFEL
Vanilla Ice, een crèmewit babybeertje,
voelt zich na drie dagen nog niet thuis.
Beertje Beni had kanker, Vanilla
is alleen een beetje bang
voor kickboksbeertjes, ’s nachts alleen slapen
(gisteren hoorde ik hem zachtjes snikken)
en kwaaie kinderloze dichters.
Vanilla, niet bang zijn, mag ik je vachtje strelen,
die gave piercing met je prijsje kussen?
Nu doe ik je handjes op je rug,
niet huilen hoor!
WORTELMONSTER
Houten octopus, boven de grond
gestormd, welke verdwaalde kleuter
zal je in je kronkelarmen nemen?
Hij moet maar niet het bos in gaan.
Hij fietst een voetbal achterna.
Hij spartelt in tentakels
en verdwijnt, fietsje en kleertjes
worden later op het mos gevonden.
Filosofische verbetertechnieken
Klaas vervolgt door te zeggen dat hij in zijn boek de volgende verbeterideeën heeft uitgewerkt. Dat is wat veel om nu allemaal te behandelen en hij beperkt zich tot enkele opmerkingen.
- Kritische dialoog: Socrates
- Filosofische elite: Plato
- Praktische ervaring: Aristoteles
- Behoeftebeperking: Epicurus
- Sceptische twijfel: Pyrrho
- Kritische zelfreflectie: Seneca
- Religieuze overgave: Augustinus
- Politieke macht: Machiavelli
- Sociaal contract: Hobbes
- Moreel gevoel: Hume
- Categorische imperatief: Kant
- Dialectische verbetering: Hegel
- Materialistische verbetering: Marx
- Nutsmaximalisatie: Bentham
- Individuele vrijheid: Mill
- Evolutionaire verbetering: Darwin
- Verwerping van de moraal: Nietzsche
- Effectief altruïsme: Singer
- Neuroverbetering: Persson & Savulescu
- Het overzichtseffect: Van Heemstra
Bij Socrates, Plato en Aristoteles gaat het vooral om de beheersing van de begeerte. Bij Epicurus, de favoriete filosoof van Klaas, om de beperking van de behoefte, je hebt dan minder nodig om gelukkig te zijn, een ascetische filosofie. Bij Pyrrho met zijn sceptische twijfel over het afzweren van overtuigingen (dogma’s) over gedachten en percepties om bevrijd te worden van mentale verstoringen om een onverstoorbare staat te bereiken die zich kenmerkt door vrijheid van zorgen, affectieloosheid en emotionele gelatenheid. Seneca en de stoïcijnen wilden de mens bevrijden van alle emoties maar dit is gebaseerd op verkeerde aannames. Augustinus en Machiavelli gaat het om de verwerving van politieke macht met het doel om de samenleving goed te besturen. Dit gaat ook op voor Hobbes die met zijn sociaal contract een Leviathan als verlicht heerser wilde aanstellen. Bij Hume is de moraal een functie van het gevoel van empathie. Kant betoogt dat iedereen in staat is om voor zichzelf morele regels te formuleren. Nietzsche is interessant omdat hij zich als enige keert tegen de moraal. Hij vindt dat de mens een machtswezen is en dat de moraal tegennatuurlijk is, iets voor filosofen en kleine kinderen. Het is moeilijk om deze gedachte onschadelijk te maken. Het wordt nu ook steeds meer de heersende gedachte met Trump als gevaarlijk, niet te onderschatten voorbeeld.
Vijf morele verbeterstappen
Deze filosofen kunnen je helpen om de verbeterstappen te doorlopen:
- We kijken te veel naar anderen, we moeten eerst onszelf verbeteren (Seneca, Jezus, Sorabji)
- Formuleer eigen morele maatstaven en probeer daarnaar te leven (Aristoteles, Kant, Kohlberg).
- Stel je maatstaven ter discussie in kritische gesprekken met anderen (Socrates, Mill, Popper).
- Maak afspraken met anderen en probeer die na te komen (Hobbes, Rawls, Rovers).
- Besteed aandacht aan meerdere perspectieven (Protagoras, Arendt, Van Heemstra).
Die meerdere perspectieven geven nog een klein beetje hoop. Van astronauten is bekend dat zij veranderd zijn door het zien van de aarde vanuit de ruimte. Onze Wubbo Ockels is hierdoor veranderd in een klimaatpaus. Als we Elon Musk nu eens een tochtje laten maken met zijn eigen raket dan kan hij ook verlicht worden 😊😊.
En nu tijd voor de afsluiting van de inleiding met gedichten van Co Woudsma blok 3
AANZOEK
Schitterend onbelangrijk is het leven,
een schilderij dat niets voorstelt.
Beschimmeld bolletje
in een enorm heelal!
Wieren, sponzen,
varkens, mensen.
Hoe weinig een zevenmiljardste van de mensheid,
twee zevenmiljardste.
En hoe oneeuwig een eeuw,
een heel dun laagje rots.
Dus waarom niet met mij
een cola drinken?
Dus waarom niet met jou
achter een struik en voor de wet getrouwd?
UITBRAAK
Wat kwam je in het steegje tegen?
Een twijgje in de sneeuw,
een hoge houten leeuw,
de kwijldraad uit zijn bek bevroren.
Als het weer lente wordt
dan komt de leeuw tot leven.
Wat zal hij dan verscheuren!
Hij zal de middelmaat verslinden,
hij zal de compromissen doden
en rode verf stroomt uit zijn kaken.
Ook het twijgje zal ontwaken.
Na de pauze startte de dialoog
De eerste vragensteller wilde weten onder welke categorie van menselijk kwaad Trump is te classificeren.
Rozemond: Trump behoort tot een aparte categorie met Callicles en Nietzsche. Zij hebben lak aan de heersende moraal (iets voor kleine kinderen en filosofen) en gaan uit van het natuurlijke recht van de sterkste. Volgens Nietzsche is de heersende moraal een list van de zwakkere om de sterke te overwinnen.
Callicles is een van de personages uit Plato’s dialoog Gorgias. Hij is een Atheense burger en een student van de sofist Gorgias. In het eerste gedeelte van de dialoog debatteert hij met Socrates. Daarin betoogt hij dat het natuurlijk en rechtvaardig is dat de sterkste de zwakkere domineert en dat het onrechtvaardig (in de betekenis van onnatuurlijk) zou zijn vanwege de zwakkere om de macht van de sterkere door het maken van wetten te beperken.
Kan je bij psychopaten ook helpen met scholing, in de lijn van de aanpak van Socrates?
Rozemond: Een psychopaat heeft een geestelijke stoornis en daar zou ook Socrates geen oplossing voor weten. Én nee, ik ga als filosoof Trump niet diagnosticeren met een geestelijke stoornis.
Wij doden in Nederland nu zo’n twee miljoen dieren per jaar. Als we over 100 jaar geen dieren meer doden, hoe schuldig zijn wij dan nu?
Rozemond: Je hoeft geen 100 jaar te wachten om deze vraag te stellen. Wij veroorzaken nu al onnodig leed aan dieren. Ik heb eens meegedaan aan een Vegan Challenge en dat viel niet mee. Ik kreeg iedere dag een mail met tips om het vol te houden en de motivering waarom het nodig was. Het eten van een rookworst of kip in een Thais restaurant geeft me een slecht gevoel. Ik probeer me te verplaatsen in dieren en dat is bij varkens gelukt, zie mijn boek Filosofie voor de zwijnen. Het broodje gezond, met ham, eet ik niet meer. Na een discussie met Peter Steenhuis van de Trouw heb ik een oplossing gevonden in het aristoteliaanse midden tussen de Vegan en de kiloknaller. Het voelt een beetje laf maar ik ben ook maar een mens.
In de media worden moraal en ethiek nu opgedeeld in goed en slecht. Hoe zit dit nu?
Rozemond: De begrippen ‘ethiek’ en ‘moraal’ worden vaak door elkaar gebruikt, maar zijn wezenlijk verschillend. ‘Moraal’ is het geheel van waarden en normen dat voor een persoon of een groep van belang is. ‘Ethiek’ is het systematisch nadenken over die moraal. Ethiek bestudeert en analyseert dus de moraal. Het is dus een ethisch oordeel om de 10-geboden een slechte moraal te vinden.
Hoe werkt de moraal uit naar de verschillende culturen in Nederland?
Rozemond: Je hebt altijd verschillende moralen per groepering. De opgave is dan om normen te vinden om samen te leven en om te gaan met mensen met een andere moraal. Godsdienstvrijheid is zo’n overkoepelende moraal. Eerwraak komt weer voort uit het hebben van een hele sterke moraal die boven alle andere moralen gaat.
Waar komt de uitdrukking: Dit is de moraal van het verhaal, eigenlijk vandaan?
Rozemond: Goede vraag, ik denk uit verhalen of opvoedkundige fabeltjes zoals van Reinaert de Vos en de raaf. De slimme vos ontfutselt de raaf, die gevoelig blijkt voor vleierij, ‘zing eens want jij kan zo mooi zingen’, een stuk kaas. De moraal is zonder meer toepasbaar op mensen: wie zo dom is lovende praatjes te geloven, wordt bedrogen waar hij bij staat.
Is er een reden dat u Spinoza niet heeft opgenomen in uw boek?
Rozemond: Nee, eerder nalatigheid of onwetendheid. Maar zou u kunnen aangeven waarom hij er in de volgende druk wel in moet?
Jazeker: Spinoza’s denken combineert cartesiaanse metafysische en epistemologische principes met elementen uit het oude stoïcisme, de middeleeuwse scholastiek en het joodse rationalisme tot een zeer origineel systeem. Zijn naturalistische opvattingen over God, de wereld, de mens en de kennis dienen om een morele filosofie te funderen, gericht op de controle van de hartstochten, wat leidt tot deugd en geluk. Hij beschouwde de mens als een door de natuur begiftigd wezen, dat zelf de vrijheid heeft om zijn talenten al dan niet verder te ontwikkelen.
Heeft u het 5-stappenplan om het moreel te verbeteren zelf toegepast?
Rozemond: Nee, dat bedacht ik me toen het boek al naar de drukker was. Maar ook een goed idee voor de herdruk of voor een apart boek.
Hoe kan je nu van De moraal spreken? Deze verandert door de tijd, zeker in mijn leven en heel zeker door de eeuwen heen.
Rozemond: Eens, de maatschappij en de normen veranderen in de tijd en daarom moet je hierover blijven nadenken. Een soort Hegeliaans idee van een dynamische menselijke geest die de mogelijkheid heeft zichzelf te verbeteren door voortdurende twijfel en zelfreflectie. Dit geldt ook voor religies. De kritische toetsing door Erasmus van de Katholieke kerk leidde mede tot het einde van de absolute autoriteit van deze kerk. Het geldt ook voor de teksten van de UVRM.
Als u aangeeft dat iedereen zijn moraal moet verbeteren heeft u dan het mensbeeld dat ieder mens slecht is? Hoe denkt u dan over het goede in de mens zoals uitgewerkt in De meeste mensen deugen van Rutger Bregman?
Rozemond: Klopt, ik geloof niet in Bregman en geloof dat iedereen de mogelijkheid heeft om zichzelf te verbeteren op basis van zelfreflectie. Mijn mensbeeld zit weer wat aristoteliaans tussen de kwade mens en Bregman in.
Samenvattend zijn de lacunes waarop ik vanavond ben gewezen de volgende: Erasmus, Spinoza, meer Aristoteles en mijn uitwerking van het 5-stappen moraal verbeterplan. Dank u en ik kan u nu al de volgende druk aanbevelen 😊 😊.
Paul van Dijk bedankte Klaas Rozemond voor de humoristische inleiding en beantwoording van vragen en Co Woudsma voor het voordragen van de gedichten. Onder luid applaus werd de avond afgesloten.
Gerrit van Elburg