Jeroen Hopster – Toeval. Een onvoorziene filosofie

Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 25 september 2024

Op deze avond hield Jeroen Hopster voor 85 aanwezigen een inleiding over zijn boek Toeval, een onvoorziene filosofie.

Jeroen Hopster (1987) is universitair docent Ethiek aan de Universiteit Utrecht en columnist voor Filosofie Magazine. Hij promoveerde met een proefschrift over evolutionaire ethiek en doet onderzoek naar morele vraagstukken over techniek en klimaat. Over toeval en ‘what if-geschiedenis’ schreef hij eerder het boek De andere afslag (2018). j.k.g.hopster@uu.nl

Jeroen Hopster begon zijn inleiding met te zeggen dat hij in Haarlem heeft gestudeerd en zich hier wel thuis voelt en dat hij vanavond de volgende drie misverstanden over toeval wil ontkrachten:

Het toevallige is onbeheersbaar
Toeval is onverenigbaar met oorzakelijkheid
Toeval is stom

1 Het toevallige is onbeheersbaar
De eerste dia toont een blikseminslag in de Sint-Pieter in Rome op 12 februari 2013, de dag dat Paus Benedictus XVI (Jozef Ratzinger) zijn abdicatie aankondigde. De reacties in de pers en op social media varieerden van Act of God?, A sign from above?, Dit kan geen toeval zijn tot Heeft God kennis van Photoshop?
Hier speelt de paradox of je toeval kan plannen? Wij zijn opgegroeid met het Rad van Fortuin waarbij Vrouwe Fortuna als onbestendige kracht bepaald of je een fortuin wint of dat je bankroet gaat.

De fotograaf Filippo Monteforte vertelde over het nemen van deze foto het volgende.

‘Ik nam de foto vanaf het Sint-Pietersplein, beschut door de zuilen. Het was ijskoud en de regen viel met bakken uit de lucht. Toen de storm begon, dacht ik dat de bliksem de bliksemafleider zou kunnen raken, dus besloot ik dat het de moeite waard was om te zien of ik – ALS die zou inslaan – de foto precies op het juiste moment kon maken. De eerste bliksemflits was enorm en verlichtte de lucht, maar helaas miste ik die. De tweede keer had ik meer geluk en kon ik een paar foto’s maken van de koepel die werd verlicht door de bliksemflits.’

Dit is een mooi voorbeeld van de beheersing van situationeel toeval.

Met een dia van een tennisbal bij een netband laat Jeroen de mogelijkheid zien van de beheersing van structureel toeval. Een bal tegen de netband kan twee kanten kan opvallen. Dit gebeurt regelmatig, geeft een verrassende dynamiek aan het spel en kan een wedstrijd doen kantelen. Dit toeval kan je beheersen door de regels aan te passen. Dit doe je als het niet gewenst is maar de kijkcijfers willen juist deze leuke dynamiek zien.
Ook of je geboren wordt in een arm of in een rijk gezin is een niet te beïnvloeden toeval. Dit is onrechtvaardig voor de ontwikkelkansen van een kind uit een arm gezin. Dit geeft aan toeval een morele component. De maatschappij heeft hier wel regels voor ingesteld om dit ‘onrecht’ te corrigeren, zoals de herverdeling van inkomens en vermogen via de belastingen.

Met het tonen van een levensloopwiel vraagt Jeroen of je het verloop van je leven helemaal van tevoren wil weten? Jeroen wil dit niet voor 100%, er moet voldoende ruimte zijn voor het onverwachtse zijn.
De conclusie over het eerste misverstand ‘Kan de mens toeval beheersen?’ is:

Ja: we kunnen situationeel toeval opzoeken of afwenden, ons oefenen in de beheersing ervan.
Ja: we kunnen structureel toeval doseren, de rol ervan in praktijken en in de samenleving reguleren.
Maar pas op: ‘beheersing’ betekent nog geen complete beteugeling.

2 Toeval is onverenigbaar met oorzakelijkheid
De geschiedenis en de wetenschap kent een lange traditie van toevalsontkenners:

Einstein: De oude heer dobbelt niet.
Hobbes: De regen die er morgen zal zijn, is noodzakelijk, dat wil zeggen, komt voort uit noodzakelijke oorzaken; maar wij denken en zeggen dat het bij toeval gebeurt, omdat wij de oorzaken ervan nog niet precies waarnemen, hoewel ze nu al bestaan.
Spinoza: Wat wij ‘toeval’ noemen is het toevluchtsoord der onwetendheid.
Hume: Toeval, wanneer strikt onderzocht, is slechts een negatief woord, en slaat niet op enige echte macht die ergens een verschijning heeft in de werkelijkheid.
Leukippos: Niets gebeurt zomaar, maar er is een reden en noodzaak voor alles.
Voltaire: Het toeval is niets, het is geen toeval. Zo hebben wij genoemd het gevolg dat wij zien en waarvan we de oorzaak niet zien. Geen effect zonder oorzaak: geen bestaan zonder reden te bestaan: dat is het eerste principe van alle echte filosofen.

Het opgooien van een munt wordt gezien als een beslissing die door het toeval wordt bepaald en waarbij beide partijen een gelijke kans hebben. Maar de Amerikaanse Persi Diaconis, een statisticus en goochelaar, maakte een machine die voor iedere worp kop gooit, terwijl het muntje wel rondtolt. De Nederlandse wetenschapper Eric-Jan Wagenmakers ontdekte dat de kans op kop of munt helemaal niet fiftyfifty is. Hij hoefde er slechts 350.575 muntjes voor op te gooien en won hiermee de Ig-Nobelprijs, een parodie op de Nobelprijs die wordt uitgereikt aan wetenschappelijke prestaties waar men eerst om moet lachen, maar die ook aan het denken zetten. Wagenmakers kon laten zien dat een muntje opgooien inderdaad niet helemaal eerlijk is. Als munt boven ligt, zal bij een eerlijke gooi in 51 procent van de gevallen ook munt boven eindigen.

Het vinden van een schat bestaande uit romeinse munten in Limburg is een gelukkig toeval. Behalve als iemand het toeval heeft ondermijnd en die schat heeft begraven omdat hij wist dat je daar ging zoeken (paaseieren zoeken). Meestal is er weinig aan de hand dus geniet ervan.

De kleur van je ogen is een genetisch kansspel, een ander soort toeval.

Jeroen Hopster geeft aan dat hij in zijn boek zes soorten toeval, kleine accentverschillen, onderkent:

Existentieel toeval: ‘Toevallig’ is dat wat ‘zomaar’ gebeurt, wat zich spontaan voordoet, of het lot dat ons overkomt, zonder dat daar een reden, bedoeling of ontwerp achter schuilgaat.
Accidenteel toeval: ‘Toevallig’ is dat wat per ongeluk gebeurt, of dat wat bijkomstig is aan een situatie, niet behorend tot de essentie ervan.
Toeval als contingentie: ‘Toevallig’ is een wankele oorzakelijke reeks, waarvan het resultaat met gemak anders had kunnen uitvallen.
Toeval als coïncidentie: ‘Toevallig’ is een ongepland samenvallen van gebeurtenissen dat als opzienbarend of betekenisvol wordt ervaren.
Statistisch toeval: ‘Toevallig’ is dat wat zich nestelt in de staart van de kansverdeling: de uitzondering, de onwaarschijnlijkheid.
Toeval als indeterminisme: ‘Toevallig’ is dat wat alleen kanstheoretisch of statistisch kan worden verklaard; een deterministische verklaring volstaat niet.

Jeroen geeft aan dat hijzelf het gevolg is van accidenteel toeval. Als de eerste man van zijn oma niet zou zijn omgekomen bij een vliegtuigongeluk, dan zou zijn oma daarna niet met zijn opa zijn getrouwd en zou hij niet zijn geboren.

De conclusie over het tweede misverstand, ‘Is toeval verenigbaar met oorzakelijkheid?, is:

Ja: er zijn verscheidene vormen van toeval en sommige daarvan gaan heel goed samen met oorzaken.
Al kán het aanwijzen van oorzaken toevalsondermijnend zijn.

3 Toeval is stom
Het is alweer 70 jaar geleden dat een goudgekleurde tor tegen het raam tikte van de praktijkruimte van C.G. Jung. Een patiënte had hem zojuist verteld over een droom waarin ze een gouden scarabee ten geschenke had gekregen. Weinig mensen zouden aandacht aan het getik hebben besteed. En nog minder zouden er meer in hebben gezien dan stom toeval. De Zwitserse psychiater dacht er anders over. Hij blies een oud idee uit de Chinese, Griekse en Westerse filosofie nieuw leven in, onder de naam: synchroniciteit. Jeroen geeft aan dat Jung hier de rol van het toeval te groot maakt.

De Griekse filosoof Aristoteles heeft grondig nagedacht over het begrip toeval. Als voorbeeld van het accidenteel toeval beschrijft hij de situatie van een man die naar de markt gaat om olijven te kopen voor het feest dat hij gaat geven en daar een man tegenkomt die hem nog geld verschuldigd was. Die man het net zijn os verkocht en kon met de opbrengst zijn schuld voldoen.

De uitvinding van penicilline als het eerste antibioticum door Alexander Fleming in 1928 wordt toegeschreven aan een toevallige vervuiling van een petrischaaltje bij het onderzoek naar de bacteriesoort stafylokokken. Het ontdekken van penicilline op deze manier wordt serendipiteit genoemd; het vinden van iets onverwachts bruikbaars, terwijl de vinder op zoek was naar iets anders.

Als een schip zinkt op zee en er zijn voor de 20 bemanningsleden maar 10 plaatsen op de reddingsboot dan bepaalt het zeerecht dat deze plaatsen door middel van lootjes trekken moeten worden verdeeld.

De conclusie over het derde misverstand, ‘Is toeval altijd stom?’, is:

Nee: in samenspel met bedoeling en intelligentie kan toeval juist uitermate ‘slimme’ resultaten opleveren.
Maar we kunnen ons ook door de ogenschijnlijke slimheid van het toeval in de luren laten leggen.

De conclusie van deze inleiding is:

Toevalsfilosofie heeft meer te bieden dan ‘bestaansvraag’.
Van “Wat is het?” naar “Wat kunnen we ermee?”
Praktische relevantie: situationeel handelen, ethiek, wetenschap, sport en spel, goede leven, rechtvaardigheid.
Middenweg: maak het toeval niet te groot, maar ook niet te klein.

Jeroen sloot zijn inleiding af met het volgende citaat.

Nabokov, Een lach in het donker
‘Er was eens een man,’ zei Rex, terwijl hij met Margot de hoek omsloeg, ‘die een diamanten manchetknoop verloor in de grote blauwe zee, en twintig jaar later, op precies dezelfde dag, kennelijk een vrijdag, at hij een grote vis … maar er zat geen diamant in.’
Dat vind ik nou zo aardig aan toevalligheden.

Na de pauze startte de dialoog
De 1e vragensteller vertelde dat hij in de auto op weg naar deze bijeenkomst aan zijn vriendin vroeg of zij geloofde in het toeval. Niet echt, zei zij en dat gecombineerd met de lange wetenschappelijke traditie van toevalsontkenners zette hem aan het denken naar de reden, naar de oorzaak waarom hij ook niet in het toeval gelooft. De vraag voor hem is: Hoe definieer je eigenlijk Toeval?
Jeroen Hopster: Een paar slides geleden heb ik zes definities van toeval gegeven die voor mij alle zes oké zijn. Het zijn zes licht verschillende soorten van toeval. Je zou één overkoepelende definitie kunnen maken maar die wordt dan al snel te algemeen. Gelukkig weten we waar het overgaat.

De uitspraak van Einstein ‘God dobbelt niet’ had betrekking op de ontwikkelingen in de kwantummechanica. Inmiddels is aangetoond dat kwantumdeeltjes over afstanden van meer dan 1.000 kilometer met elkaar communiceren, de zogenaamde kwantumverstrengeling. Als dit al kan worden aangetoond wat is dan toeval, of bestaat dat nog wel?
Jeroen Hopster: Kwantummechanica is moeilijk met je verstand te bevatten, het is iets mysterieus. Maar ook al zou hier een deel van het toeval kunnen worden verklaard moet je hier niet alles aan ophangen. Er zijn nog veel meer soorten toeval.

Het toeval is iets waarvan je niet weet wat het is en daarom interpreteer ik dat als noodlot.
Jeroen Hopster: Toeval heeft veel aspecten en bij noodlot klinkt negatief determinisme door. Ik ben meer de aanhanger van het toevallige toeval dat ook heel positief kan zijn.

Je hebt verschillende soorten toeval onderscheiden. Wat is hiervan de toegevoegde waarde in het praktische leven?
Jeroen Hopster: Het gaat om het besef dat toeval een rol kan spelen in je leven. De huidige avond hier in het filosofisch Café is nieuw voor iedereen. Empower jezelf want je hebt het vermogen om een draai te geven aan deze nieuwe situatie, je kan hier iets mee.

Je hebt slim toeval maar als het noodlot toeslaat is er dan sprake van dom toeval?
Jeroen Hopster: Ja toeval kan ook een domme destructieve kracht zijn. In 2013 is een vriend van mij overleden bij een motorongeluk in Taiwan. Dit tragisch noodlot stond niet in de sterren geschreven, het had niet zo hoeven zijn. Dat maakt de tragiek des te groter.

Vorig jaar heeft Jurriën Hamer hier een inleiding gegeven over zijn boek Waarom schurken pech hebben en helden geluk. Hierin betoogt Hamer dat ons doen en laten volledig bepaald is door oorzaken die buiten ons liggen. Het ‘verdiende loon’ dat iemand toekomt is niet zo verdiend maar het gevolg van dom geluk of pure tragiek. Onderschrijft u zijn toevalstheorie?
Jeroen Hopster: Ja dit betoog van Hamer komt ook in mijn boek voorbij in een hoofdstuk over moreel geluk van helden en schurken. Hamer is determinist en tegen de libertaire vrije wil. Ik vind dat Hamer de rol van het toeval te groot maakt en te weinig oog heeft voor de verdienste van de mensen.

Als een bepaalde ontwikkeling een onverwachtse wending heeft, beschouw je dat dan ook als toeval?
Jeroen Hopster: Als ik naar het rijtje van de zes verschillende soorten toeval kijk dan zou dat onder het “Existentieel toeval: ‘Toevallig’ is dat wat ‘zomaar’ gebeurt, wat zich spontaan voordoet, of het lot dat ons overkomt, zonder dat daar een reden, bedoeling of ontwerp achter schuilgaat.” kunnen vallen.

Toen ik vanavond hier arriveerde geloofde ik nog niet in het toeval. Maar met de discussie over Jurriën Hamer besefte ik dat hij dezelfde initialen heeft als u, ook een inleiding heeft gegeven in het Filosofisch Café Haarlem, ook in Utrecht werkt en ook in uw boek voorkomt. Ik ben overtuigd, dank u wel. Gelach van Jeroen Hopster en uit de zaal.

Ik heb een taal vraag. Wat is het verschil tussen toeval en willekeur?
Jeroen Hopster: Ja taal kent verschillende woorden voor ogenschijnlijk hetzelfde begrip. Soms zijn er nuance verschillen of persoonlijke voorkeur of afhankelijk in welke (technisch veld) situatie je het gebruikt. En soms heb je in andere talen meer woorden voor een begrip waarin het Nederlands maar één woord voor is. Toeval kan in het Engels worden vertaald met chance maar ook met coincidence of accident.

Ik kom uit de kunstensector en vroeg mij af of voor het componeren van een symfonie toeval nodig is?
Jeroen Hopster: Ja voor de mens en zeker voor de kunstenaars is het gebruik van toeval in hun werk essentieel. Binnen de muziek is de jazzimprovisatie, de spontane uitvinding van melodieuze sololijnen of begeleidingspartijen, hier een belangrijk voorbeeld van.

Het leven is een gevolg van evolutionair toeval. Hoe kan dan zin aan het leven worden ontleend?
Jeroen Hopster: Juist het toeval kan zin aan het leven geven door een toevallige ontmoeting in een bus, een liefde op het eerste gezicht os een sublieme inval voor een nieuwe symfonie.

Basaal toeval is onvoorzien maar je hebt toch ook wetmatigheid in het toeval?
Jeroen Hopster: Ja Newton staat aan het begin van het gebruik van de statistische wetmatigheden in de wetenschap. Tegenwoordig heeft de wetenschap het toeval geïncorporeerd.

Gelukkig toeval kan iedereen goed gebruiken. Welke karaktereigenschappen kunnen hierbij helpen?
Jeroen Hopster: Iedereen heeft de karaktereigenschappen om het gelukkig toeval te gebruiken. Wel is het zaak om je hierin te bekwamen, te verdiepen, je observatievermogen aan te scherpen en gereed te staan om er gebruik van te maken.

Hanno de Groot bedankte Jeroen Hopster voor zijn boeiende en energieke inleiding en beantwoording van de vragen, die tot een bijzondere toevallige ontmoeting hebben geleid. Onder luid applaus werd de avond afgesloten.

Gerrit van Elburg