Maarten van Buuren – Erfenis zonder testament

Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 23 november 2016

Op deze avond hield Maarten van Buuren een voordracht voor zo’n 65 aanwezigen over de vraag wat de Tien Geboden kunnen beteken in deze tijd. Hierbij ging hij met name in op het 7e gebod ‘Gij zult niet echt breken’. Maarten van Buuren is emeritus hoogleraar moderne Franse letterkunde aan de Universiteit Utrecht.

Maarten van Buuren begon zijn inleiding met een beschrijving van de omstandigheden ten tijden van het tot stand komen van dit gebod. We praten dan over de 6e eeuw voor Christus in een patriarchische agrarische samenleving waar een huwelijk een verbintenis was tussen twee families. Een scheiding zou een inbreuk zijn op het contract tussen die twee families. Want in die tijd was een vrouw het bezit van de man en werd, zoals in het 10e gebod vermeld staat, gelijk gesteld aan ‘huis, dienstknecht, dienstmaagd, os en ezel’. De huwelijkse liefde was nog niet uitgevonden.

In dezelfde periode was er in de Griekse wereld wel sprake van liefde maar dan ging het over ‘Philia’ over liefde tussen mannen. Want gaf Maarten van Buuren aan bij liefde tussen mannen was er sprake van een hoog niveau, van schoonheid en wijsheid. Ook in de Griekse samenleving hadden vrouwen en kinderen een uitermate ondergeschikte positie. Huwelijksontrouw was verboden voor vrouwen maar gewoon voor mannen. Prostitutie was een algemeen verbreid en getolereerd verschijnsel.

Ook bij de Grieken was er nog geen sprake van huwelijkse liefde. Dit is, gaf Maarten van Buuren aan, pas uitgevonden in de 12e eeuw in Frankrijk bij het ontstaan van de hoofse liefde. Voor het eerst was er sprake van respect voor en verering van de vrouw. Deze verering vond ook zijn weg in de muziek en literatuur. Tristan en Isolde, één van de Arthur-romans, is hier een bekend voorbeeld van. Bijzonder is wel dat hier sprake is van de overspelige liefde. Dat is ook het geval bij andere bekende liefdesromans zoals Madame Bovary en Anna Karenina. Dit geeft wel te denken.

Uit onderzoek blijkt dat tegenwoordig de liefde in 90% van de gevallen het belangrijkste motief is voor het huwelijk. En er is in de westerse wereld sprake van vrouwen die geëmancipeerd zijn en die gelijke rechten hebben en dat in de praktijk ook vrijwel geheel krijgen. Het gevolg is volgens
Maarten van Buuren dat in deze tijd het huwelijk een keuze is van twee mensen die hierin een gelijke stem hebben en met elkaar dit contract sluiten. Omdat zij dit in deze tijd in gelijkwaardigheid sluiten is het ook mogelijk dat zij afspreken dat binnen het huwelijk de huwelijkse trouw strikt wordt nageleefd. Of dat er 10 jaar, als het huwelijk iets wat sleets is geworden, begrip is voor ontrouw, ‘dat kan gebeuren’, mits dit openlijk wordt gecommuniceerd en voor beiden geldt.

Dit is dan de eigentijdse invulling van het 7e Gebod, ‘Gij zult niet echtbreken’.


Na de pauze ging Maarten van Buuren in op de vragen vanuit de zaal.

De eerste vraag was of het huwelijk nog wel zin heeft. Maarten van Buuren gaf aan dat het volgens hem nog wel zeker zin heeft maar dat hij, ook gezien zijn eigen ervaringen, dit meer ziet als ‘Philia’, een diepe  zielsverbondenheid. Ook de historische voordelen van het huwelijk, de bescherming en de sociale contacten, wordt nu veel meer overgenomen door de (zorg) maatschappij en allerhande sociale verbanden waar mensen tegenwoordig deel van uit maken.

Op de vraag of seksualiteit een uitvinding van de 19e eeuw is gaf Maarten van Buuren aan dat dit van alle tijden is, ‘de motor waar alles op draait’. Prostitutie is in de geschiedenis zo gebruikelijk geweest dat hier ‘geen woorden aan vuil werden gemaakt’. Dit gold niet voor vrouwen.

Op de vraag of het huwelijke één contract is dat voor je hele leven geldt, gaf Maarten van Buuren aan dat dit in de huidige tijd niet meer zo is. Het is niet meer zo dat de dominee vanaf zijn kansel kan uitdragen wat de gemeente moet doen en laten. De emancipatie van vrouwen heeft er in de westerse wereld voor gezorgd dat het huwelijkscontract een andere aard heeft gekregen. Het is een contract tussen gelijkwaardige weldenkende mensen die zelf hun verantwoordelijkheid moeten nemen om hier invulling aan te geven, inclusief de keuzevorm voor de seksualiteit.

Een deelnemer gaf aan dat zij het jammer vond dat Maarten van Buuren de teksten uit de Bijbel in zo’n absoluut licht zet, er zijn ook verhalen te vinden waarin de liefde wel een rol speelt, zoals het verhaal van Ruth en Boaz. Maarten van Buuren geeft aan dat het hiernaar wel zoeken is in de Bijbel. Hij kent als klein jongetje uit Maassluis nog wel de erotische tekst van het Hooglied, maar niet meer dan dat. En gaf Maarten van Buuren dat er ook heel lang is gediscussieerd over de vraag ‘of de vrouw wel een ziel heeft’. Hierna liepen de gemoederen hoog op. De zaal kwam in opstand, de microfoon werd zelfs even afgepakt. Het ging om het waargenomen onvermogen van Maarten van Buuren om zich te kunnen verplaatsen in de vrouwen in de oudheid. Die vrouwen hebben ‘met elkaar bij de waterput ‘of ‘met hun kinderen’ ook zinvolle en liefdesvolle relaties gehad! Met deze actie werd de voltooiing van de emancipatie van de vrouwen wel onderschreven.

Als laatste gaf Maarten van Buuren aan dat waar in de oudheid de Philia relatie tussen mannen werd gesitueerd hij dat in zijn privé leven zo’n Philia relatie alleen met zijn (ex) vrouwen heeft.

Het was een enerverende avond en na afloop bleef Maarten van Buuren nog om vragen te beantwoorden en boeken te signeren. Er werd nog lang nagepraat.

Gerrit van Elburg