Stine Jensen – Goddeloos

Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 24 september 2025

Op deze avond hield Stine Jensen voor 150 bezoekers een inleiding over haar boek Goddeloos, Waarom we atheïsme nodig hebben.

Stine Jensen (1972) is filosoof, schrijver, programmamaker bij omroep HUMAN en hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Ze studeerde literatuurwetenschap en filosofie in Groningen, waarna ze verder ging aan de Universiteit van Maastricht en promoveerde op Waarom vrouwen van apen houden. Stine maakt ook televisieprogramma’s: Dus ik ben (HUMAN) gebaseerd op de gelijknamige bestseller. stinejensen.nl

Stine Jensen begon haar inleiding Goddeloos (Op zingevingsdate) in de goed gevulde Remonstrantse kerk met de grap: “Ja met een atheïst krijg je de kerk wel vol”.
Ze vertelde dat het boek Goddeloos, Waarom we atheïsme nodig hebben, het laatste deel is van een drieluik, een persoonlijke en filosofische verkenning van de hedendaagse spiritualiteit, waarin zij zowel de aantrekkingskracht als de valkuilen heeft onderzocht van spiritualiteit:

• Go East, een filosoof reist door de wereld van yoga, mindfulness en spiritualiteit
• Goeroes, Mijn zoektocht naar de verleidingen en gevaren van moderne spiritualiteit
• Goddeloos, Waarom we atheïsme nodig hebben

Samen vormen de drie boeken een kritische maar open zoektocht naar zingeving in een tijd van spirituele hypes en religieuze alternatieven.

Verder vertelde ze dat zij met haar laatste boek, Open, Zachte woorden voor een harde tijd, een antwoord wil geven op de polarisatie. Hierin onderzoekt Stine hoe taal en woorden mensen kunnen helpen om verbinding te maken, open te blijven en zich te gronden in een steeds snellere, complexere en harder aanvoelende wereld. Het nodigt uit tot vertraging, reflectie en echte ontmoeting door middel van zachte en compassievolle woorden.

Om te zien wat ze vanavond voor haar neus heeft vraagt Stine aan de zaal: wie noemt zichzelf:

• Atheïst?
• Gelovig?
• Christelijk?
• Agnost?
• Iets anders?

De atheïsten zijn in de meerderheid en hierbij voelt Stine zich wel thuis. Er is enig verschil tussen christelijk en gelovig, er zijn een aantal agnosten en ook redelijk veel mensen die zichzelf indelen in het hokje “iets anders”. Misschien willen ze niet in een van de andere hokjes worden ingedeeld?

Over hokjes en indelingen heeft Stine een onderzoek gedaan naar stereotyperingen. Ze vroeg aan Google om met afbeeldingen te komen voor een aantal categorieën.

De 1^e was De filosoof. Google kwam met foto’s van de volgende filosofen: Slavoj Zizek, Jean Paul Sartre, Friedrich Nietzsche, Peter Sloterdijk, Ad Verbrugge en De Denker van Auguste Rodin.
Van deze mannen waren de afbeeldingen in het zwart-wit en was met name hun hoofd afgebeeld in een peinzende pose. Je zou er hoofdpijn van krijgen. En er zaten geen vrouwen bij.

Bij de 2^e categorie, De vrouwelijke filosoof kwam Google met foto’s van: Rosi Braidotti, Simone de Beauvoir en Martha Nussbaum.
Deze 3 vrouwen waren volledig in beeld, in kleur met een vrolijke en open houding.

Bij de 3^e categorie, de Christen, kwam Google met 6 afbeeldingen van handen, kruisen en bijbels met een hemelgericht accent.

De 4^e categorie, Kundalini yoga, verscheen bij Stine het optreden van de Yogi Bhajan op Woodstock. Verder valt op dat er met de uitdrukkingen: 10 bodies, 8 chakra’s, 3^rd eye en de 5 sutra’s, een heel ander taalveld wordt betreden.

Yoga is een onderdeel van wat Colin Campbell beschrijft in zijn boek The Easternization of the West, een onderzoek naar de achtergronden van de westerse belangstelling voor oosterse religies. Hij concludeert dat, terwijl de wereld economisch gezien ‘verwesterst’, het westen in spiritueel opzicht ‘veroosterst’, met:

• 1968 en jaren ‘70: hippies, goeroes & India-hype
• jaren ‘90: de Celestijnse belofte
• nu: mindfulness, yoga, meditatie

Dit is veel meer ingeburgerd geraakt. De verhouding West – Oost kan je als volgt weergeven:

West, dualisme  <->  Oost, monisme

• Lineair / progressief  <->  Cyclisch
• Ratio  <->  Intuïtie
• Theorie  <->  Ervaring
• Materialisme  <->  Holisme
• Persoonlijke God  <->  Onpersoonlijke Goddelijke kracht – energie – spiritualiteit

Tijdens haar Kundalini-yoga-opleiding was Stine verrast toen ze opeens met GOD aan de slag moest. Het bleek om G.O.D. te gaan, een afkorting die staat voor Generator – Organizer – Destroyer, een manier van cyclisch en holistisch denken die aansluit bij het Spinozistische, pantheïstische goddelijk concept. Spinoza is nu trouwens populair in Iran, een soort intellectueel verzet tegen de theocratische macht.

De kern van het verhaal is als volgt opgebouwd en geeft de reden aan dat Stine zich met atheïsme bezig houdt:

• Definitie: wat is atheïsme, hoeveel atheïsten zijn er?
• 8 soorten atheïsme
• Mannen en atheïsme
• Twee peilers
  • Zingeving (zonder God), zingevingsdate
  • Religiekritiek, heikele kwesties, hoe kom je daar uit?
• Pleidooi voor ‘baldadig teder atheïsme’
• ‘cultuuratheïsme’

Dat cultuur-atheïsme is een tegenhanger van het cultuurchristendom dat overal in onze maatschappij aanwezig is, met bijvoorbeeld alle kerkklokken en The Passion op TV.

Even een factsheet over wat atheïsme is en hoeveel atheïsten er zijn?

• Atheïsten wereldwijd: 1 à 2 %
  • Noord- en Oost-Europa, China, delen Midden Oosten
  • Academisch opgeleid: 35%
  • 75% Man
• A-theïsme: aanhanger van het niet-theïsme
  • afwijzen goddelijke schepper, ook meervoud daarvan
• Agnosten wereldwijd: 6 à 7%, onwetende (ook negatief)
• Voor atheïsten geldt de doodstraf in 5 landen, gevaarlijk of in het nadeel gesteld
• ‘De kans dat in Amerika een homoseksuele president gekozen zal worden is nog altijd vele malen groter dan dat het denkbaar zou zijn dat een atheïst die status krijgt.’ (Dawkins)
• Secularisatie: proces van ontkerkelijking, scheiding kerk en staat

Stine geeft aan dat die mannelijke atheïsten wel van een leuk soort mannen zijn, liberaal, progressief en voor een volledige gelijkschakeling van mannen en vrouwen.
Van A-theïst en A-gnost is het lastige dat dit negatieve termen zijn. Het geeft niet aan waar je dan wel voor staat.

Het pamflet Goddeloos is verschenen in de reeks Nieuw Licht. Hierin vragen Frank Meester en Coen Simon aan een filosoof op welke historische tekst zij een nieuw lichten willen werpen.

Stine wist gelijk dat zij op de tekst van Nietzsche, ‘God is dood’ uit De Vrolijke wetenschap (1882) een nieuw licht zou willen laten schijnen. Stine leest de desbetreffende tekst voor:

“God is dood! God blijft dood! En wij hebben hem gedood! Hoe moeten wij ons troosten, wij moordenaars aller moordenaars? Het heiligste en machtigste dat de wereld tot dusver bezeten heeft, is onder onze messen leeggebloed, wie wist dit bloed van ons af? Met welk water kunnen wij ons reinigen? Welke zoenoffers, welke heilige spelen zullen wij moeten bedenken? Is niet de grootte van deze daad te groot voor ons? Moeten wij niet zelf goden worden om haar zelfs maar waardig te schijnen? Nooit was er een grotere daad, en wie er ook na ons geboren wordt, hij behoort door deze daad tot een hogere geschiedenis dan alle geschiedenis tot dusverre geweest is!”

Deze tekst is zo populair dat er zelfs Woody Allen T-shirts te koop zijn met: God is dood. Nietzsche is dood. En ik voel me ook al niet zo lekker!

Bij het verder lezen in de teksten van Nietzsche kwam Stine dit fragment tegen:

“Is het een wonder dat er hierbij veel ondoordachts en dwaas aan het licht komt, veel baldadige tederheid, verspild zelfs aan problemen die een stekelig vel hebben en niet geschikt zijn om geliefkoosd en gepaaid te worden?”

Toen was het voor Stine duidelijk, ze bleef haken aan de tederheid en wist: Ik wil een baldadige tedere atheïst zijn. Ik sta voor een strijdvaardig maar niet militant atheïsme.

Misschien was dit ook wel ingegeven door een niet zo’n tedere discussie over gebedsruimtes op openbare scholen. In deze ieder jaar rond ramadan terugkerende discussie steunde Stine een schooldirecteur uit Dordrecht, die stelde dat gebedsruimtes het wezen en de missie van openbaar onderwijs raken. Je verbijzondert er één groep mee en veroorzaakt sociale druk binnen die groep. Uit alle bagger die Stine over zich heen kreeg concludeerde zij dat ze een missie heeft in het moderniseren van artikel 23 van de grondwet, het artikel over Het openbaar en bijzonder onderwijs.

Dan een dia met een afbeelding van een schaal met daarin een gevarieerde gezonde salade. Stine vertelt dat de nette presentatie van de komkommer, de tomaat, de uien, de kool et cetera staat voor het samenleven in de verzuilde samenleving. Hierin werd na overleg en uitruil tot een compromis gekomen. Nu is de samenleving veel meer gehusseld en botsen sommige ingrediënten qua smaak. Over die botsingen gaat het tegenwoordig te veel en te weinig over de schaal die staat voor de samenleving.

En zo komen we bij de inzet van het boek, de kern van het pamflet Goddeloos:

• ‘Baldadig teder atheïsme’, ‘open, inclusief atheïsme’, ‘spiritueel atheïsme’
• Profilering van de atheïst/humanist in het publieke debat
• Pleidooi voor een seculiere samenleving
• Meer vrouwen!
• Zingevingsbiografie/geloofs-ongeloofsbiografie
• Heikele thema’s niet ontwijken: boerka-boa, cartoon tot weigerambtenaren, gebedsruimte op openbare scholen, artikel 23

Stine geeft aan dat dit een andere aanpak is dan die van de beroemde “Four Horsemen of New Atheism”. Ze traden vooral in de jaren 2000 sterk op in het publieke debat na 9/11 en de opkomst van religieus geïnspireerd fundamentalisme. Hun gezamenlijke punt is dat religie irrationeel, niet onderbouwd door bewijs, en vaak schadelijk is. Hun toon verschilt behoorlijk. Het gaat om:

• Richard Dawkins, bioloog, auteur van The God Delusion
• Christopher Hitchens, journalist, essayist, auteur van God Is Not Great
• Sam Harris, neurofilosoof, auteur van The End of Faith en Letter to a Christian Nation
• Daniel Dennett, filosoof, auteur van Breaking the Spell

Hun debat vanuit een wetenschappelijke achtergrond met gelovigen mondde vaak uit in een wedstrijdje logica. Dat werkt niet.

De volgende vrouwelijke auteurs hebben via boeken expliciet afstand genomen van het geloof waarmee zij zijn opgegroeid:

• Lale Gül, Ik ga leven
• Ayaan Hirsi Ali, De maagdenkooi, Mijn vrijheid en Nomade

De motivatie van het afstand nemen van het islamitische geloof wordt door velen gezien als ongeoorloofde kritiek op de Islam en dit heeft geleid tot een breuk met hun islamitische gemeenschap en een precaire persoonlijke situatie. Er stond voor hun duidelijk meer op het spel dan voor de mannelijke ‘ruiters’.

In het algemeen zijn er minder vrouwelijke atheïsten, waarschijnlijk omdat het emancipatieproces bij de vrouw vaker via de gemeenschap (dorp en kerk) en het gezin gaat. Dit blijkt ook op de foto bij de prijsuitreiking voor Atheïst van het jaar 2024 waar Stine wordt omringd door de 7 vorige mannelijke winnaars.

In The Oxford Handbook of ATHEISM onderscheiden de auteurs Stephen Bullivant en Michael Ruse de volgende 8 soorten atheïsme:

1. Humanisme
2. Existentialisme
3. Marxisme
4. Analytische filosofie
5. Joods atheïsme
6. Jaïnisme
7. Boeddhisme
8. Hindoeïsme

Stine vindt dit een positieve benadering die lucht geeft en zingeving mogelijk maakt. Zij hoort bij het humanisme en het boeddhisme. Stine krijgt vaak de vraag waarom de gelovige Erasmus zo’n boegbeeld is van het humanisme. Dat komt volgens haar door zijn onderzoekende, anti-dogmatische houding.

Ook een leuke benadering is die van Alain de Botton die in zijn boek Religie voor atheïsten, Een heidense gebruikersgids, de rituelen van gelovigen gebruikt voor de zingeving van niet-gelovigen en dat uitwerkt in De tien seculiere geboden. Dit zijn:

1. Doorzetten, zelfs als het donker lijkt te zijn
2. Empathie, het vermogen om je in te leven in het lijden en de ervaringen van een ander
3. Geduld hebben, kalmer worden, vergevingsgezinder zijn
4. Bereidheid om dingen op te geven, in dienst van iets groters dan jezelf
5. Beleefdheid, het vermogen om samen te leven met mensen waar je nooit helemaal mee zult instemmen
6. Humor zien in situaties, bescheidenheid om de kloof tussen hoe we willen dat het is en hoe het is te dichten
7. Zichzelf kennen: de neiging om anderen de schuld te geven onderkennen, begrijpen wat eigen is en wat buiten jezelf ligt
8. Vergevingsgezind zijn: kunnen vergeven omdat samenleven fouten vereist
9. Hoop: niet vervallen in pessimisme, geloven in verbetering
10. Vertrouwen in jezelf: niet te verwarren met arrogantie, maar met bewustzijn van de kwetsbaarheid van het leven én van de kansen.

Ook Rik Peels heeft met zijn boek Leven zonder God, Wat je kunt leren van atheïsten, een eigen invalshoek. Het gaat om de ontwikkeling van morele autonomie, omgaan met onzekerheden, het vinden van zingeving en het komen tot een dialoog tussen mensen met verschillende overtuigingen. Hij waarschuwt voor het a-patheïsme, de onverschilligheid.

Om iets makkelijker tot een dialoog te komen met iemand met een andere overtuiging heeft Stine de volgende vragen opgesteld in de vorm van een zingevingsbiografie:

• Wanneer ontmoette jij je eerste gelovige?
• Wanneer je eerste ongelovige?
• Wat waren bepalende momenten in je biografie?
• Wat geloven je ouders?
• Wat waren je wankelmomenten?
• Hoe onderhoud jij je zingeving?

Met deze vragen kom je tot een leuke uitwisseling van ideeën en krijg je een verhaal zonder de ander te snel in een hokje te stoppen.

En ook Dirk Verhofstadt heeft in zijn boek Atheïsme als basis voor de moraal de “Tien Seculiere Geboden” geformuleerd:

1. Bovenal bemin de mens
2. Elke mens is een doel op zich en geen middel
3. Handel op de manier die je zou willen dat iedereen zo zou handelen, voor zover die handeling ten goede komt aan de mensheid
4. Wees nieuwsgierig, doe kennis op en onderwerp elk standpunt, elke visie en elke hypothese aan de hardste kritiek, ook je eigen standpunten
5. Elke mens heeft recht op zelfbeschikking voor zover hij geen schade toebrengt aan anderen
6. Gij zult niemand doden, tenzij uit zelfbescherming
7. Gij zult uw medemens in nood helpen en goed doen voor anderen zonder daarvoor iets in de plaats te verwachten
8. Gij zult andere levende wezens niet doen lijden
9. Gij zult zorgdragen voor de natuur en een leefbare wereld nalaten aan komende generaties
10. Wees niet neutraal of onverschillig bij conflicten, maar verdedig de zwakken en de onderdrukten

Stine geeft aan dat ze nu op zoek is naar voorbeelden van cultuur-atheïsme. Anders blijft het atheïsme toch wat kil en kaal in concurrente met The Passion. Denk daarbij aan voorbeelden als:

• Pippi Langkous
• Lars von Trier, regisseur met films als Antichrist
• Film End of the affair, naar een boek van Graham Greene
• Film: The Teacher Who Promised the Sea, speelt tijdens de Spaanse Burgeroorlog

Wat Stine opvalt is dat de atheïst in films vaak de rol van leraar heeft. Zij houdt zich aanbevolen voor andere voorbeelden van cultuur-atheïsme.

Stine sloot af met een tip voor het geval dat het gesprek bij je (zinsgevings) date stilvalt:

• Wat is jouw levenswijsheid?
• Van wie hoorde je die en wat betekent die voor je?

---

Na de pauze startte de dialoog

De eerste vragensteller vroeg of er een relatie is tussen atheïsme en leeftijd.

Stine: Wat een grappige vraag. Mij is weleens verweten dat ik met mijn verzet tegen religie puberaal bezig zou zijn. In z’n algemeenheid zijn mensen het meest activistisch rond hun 27^e jaar. Nu ik er wat langer over nadenk zou ik verwachten dat mensen meer religieus worden als hun einde nadert. Maar dan eerder dat ze terugkeren naar het nest van hun religieuze basis.

Spinoza is uit de synagoge gegooid vanwege zijn opvatting dat God de natuur is en ook Karen Armstrong spreekt over De heilige natuur. Spreekt u dit aan?

Stine: Ja het heeft wel iets aantrekkelijks en de rust in de natuur spreekt mij zeker aan. Maar ik ben meer van de gedachte van de primatoloog Frans de Waal dat God een soort taal is en dat het gebruik van een God een evolutionair voordeel geeft dat de soort in stand houdt. Dat het geloof een aangeboren gave is, de mens is ongeneeslijk religieus.

Er zijn natuurlijk slechte christenen zoals Donald Trump, maar hoe kan ik me als atheïst op een baldadige tedere manier verhouden tot een goede christen?

Stine: Het belangrijkste is om het debat te blijven voeren en daarin ook de ruimte te zoeken om kritisch te blijven op religie. En hierbij te zorgen dat het debat niet escaleert waardoor er scheuren komen in de schaal, in de samenleving. Claudia de Breij geeft met haar liedje Geen Koffie met Kees van der Staaij aan dat het niet erkennen van haar lesbische relatie door de SGP voor haar een grens is. Ook humanisten lijden onder “De banaliteit van het goede”, het fenomeen dat goede, efficiënte of noodzakelijke zaken zo alledaags en vanzelfsprekend worden dat ze als banaal of onbeduidend worden beschouwd. Maar zij zijn ook niet consistent de hele dag goed.

U heeft een aantal vormen van atheïsme genoemd maar niet de Zeven vormen van atheïsme van John Gray. Waarom niet?

Stine: De indeling van John Gray heeft grote overeenkomsten met de vier ruiters, de “Four Horsemen of New Atheism” die ik eerder in mijn inleiding heb genoemd. Het is voor mij te wetenschappelijk, te veel logica, een soort anti-humanisme, een soort label plakken waar het menszijn vergeten wordt en waarvan ik chagrijnig word.

U heeft veel over zingeving gesproken die van boven komt. Maar ik ben geoloog (gelach in de zaal) en zie de geschiedenis van het leven en de dieren in de grond en het gesteente onder ons. Ik mis het biologische zijn.

Stine: u bent niet alleen. Ik zie juist veel vrouwelijke biologen die humanistisch en atheïstisch zijn. Ook een mooi voorbeeld is Adelheid Roosen; zij heeft de uitdrukking In hemelsnaam vervangen door In levensnaam.

De schaal is al een paar keer langsgekomen. Wat is de schaal precies?

Stine: De metafoor van de schaal verschilt per debat. Het kan over Nederland gaan met de bijbehorende waarden of specifiek over een school met haar specifieke waarden. Breder gaat het om humanisme, het verbinden met anderen. Wij vinden onszelf als mens in relatie tot de ander in het contact. Ook godsbeleving vinden we vaak in relatie tot anderen, de gemeenschap waarin je bent.

Hoe gaan atheïsten en agnosten om met onverklaarbare verschijnselen?

Stine: Vaak vanuit een wetenschappelijke invalshoek waar wonderen niet bestaan en zulke zaken kritisch, sceptisch en laatdunkend worden benaderd.

Ik heb veel ervaring in het begeleiden van mensen in hun allerlaatste levensfase en inderdaad zie ik mensen die weer gelovig worden. Ik vind trouwens dat u godsdienst en geloof met elkaar verwart.

Stine: Ja ik weet dat ik daar slordig in ben, dus dat kan zeker kloppen en ik krijg dit vaker terug, gelovigen zijn hier dol op. Maar dit onderscheid brengt mij niet veel verder. Mijn weerstand is tegen het instituut dat onderdrukt.

Veel natuurkundigen waaronder Stephen Hawking en Albert Einstein geloofden ook.

Stine: Leuk, dit is het “slimme mens”-argument dat vaker wordt gebruikt. Ik denk dat zij de wetenschap en het geloof als twee aparte velden in hun hoofd zagen, die prima naast elkaar konden bestaan

Zie ik het goed dat de definitie van atheïsme heel breed is? Ik ben niet traditioneel gelovig, ik vind mezelf multireligieus.

Stine: Kamala Harris is een rolmodel voor de multireligieuze mens. Zij is opgevoed in het hindoeïsme en christendom en later getrouwd met een Joodse man. Wat ik trouwens ook wel bijzonder vind is dat de gereformeerde en protestante christenen graag met mij in debat willen gaan maar de katholieken nooit. Zouden zij stiekem atheïsten zijn?

Als de definitie van een atheïst het niet geloven in God is, dan kan ik zeggen dat ook zij welkom zijn bij de remonstranten. Omdat wij een vrij en verdraagzaam christendom voorstaan waarin iedereen vrij is het geloof op zijn eigen manier te beleven, of zelfs niet te geloven. De nadruk ligt op openheid, respect voor religieuze diversiteit en de vrijheid om zelf de eigen overtuiging te vinden, waardoor ook mensen die zich niet gelovig noemen, zich verbonden kunnen voelen met het remonstrantse gedachtegoed.

Stine: Dat is een hele mooie gedachte om de avond mee af te sluiten.

Hanno de Groot bedankte Stine Jensen voor haar flitsende en dynamische inleiding en beantwoording van de vragen. Onder minutenlang applaus werd de avond afgesloten.

Gerrit van Elburg