Damiaan Denys – Het tekort van het teveel

Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 22 februari 2023

Op deze avond hield Damiaan Denys voor 185 aanwezigen een inleiding over zijn boek Het tekort van het teveel. De paradox van de mentale zorg.

Damiaan Denys (1965) is filosoof en psychiater. Hij is als hoogleraar psychiatrie verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en het AMC, en als onderzoeker aan het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen (KNAW-NIN). In 2015 zat hij aan tafel bij Zomergasten en hij was te gast bij Pauw & Witteman en De Wereld Draait Door. www.damiaandenys.com

Denys begon zijn inleiding met een vage foto van een meisje van 18 – 19 jaar die op een bank in het park zat. De dochter van een collega, een studente die veel cannabis gebruikte en zelfmoordpogingen heeft gedaan omdat zij het niet waard vond om te leven. Een voorbeeld van de onbegrijpelijkheid die je tegenkomt in de mentale zorg.

De cijfers over de afgelopen 11 jaren tonen de paradox. Het budget en het aantal medewerkers in de zorg is verhoogd en de zorg en de kwaliteit zijn afgenomen. Er is een wachtlijst van 90.000 mensen. Van alle Nederlanders krijgt 43% ooit psychische klachten en in 2022 kregen 1 miljoen Nederlanders een behandeling in de GGZ.
Dit is de paradox van het boek Het tekort van het teveel: waarom leidt meer geld tot minder zorg?

De psychische zorgvraag is tegenwoordig onbegrensd: rijexamen – rijcoach, puppy – puppycoach, trouwen – trouwcoach.
Nooit zijn we zo vrij geweest en nooit hebben we ons zo machteloos gevoeld. Er is sprake van een Global Health Crisis die met name de WEIRD landen treft. De Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic landen. Meer welvaart geeft dus meer psychisch lijden.

Nederland staat al jaren in de top-5 van landen met het hoogste vermogen, het grootste geluk en het hoogste psychische lijden. Ook staan we hoog in de zeur-index, is het psychisch lijden hier een gevolg van? Ook bijzonder is dat 90% van de Nederlanders aangeeft gelukkig te zijn en 26% aangeeft psychisch te lijden; Nederland heeft dus 2,5 miljoen gelukkig – gestoorden.

De betekenis van geluk kan je splitsen in:

  • Onmiddellijk geluk: een biertje na een inspanning, spreekt jongeren het meest aan;
  • Langdurig geluk: betekenis geven, zinvol leven, spreekt ouderen het meeste aan.

Onmiddellijk geluk en langdurig geluk vereisen een tegengesteld gedrag. Wel hebben beide autonomie nodig. Autonomie is jezelf zijn, de vrijheid en de mogelijkheid hebben om zelf beslissingen te nemen. Dit is tegenwoordig een deugd, een ideaal, een recht en een plicht; je moet autonoom zijn. De zelfhulpboekenplank staat hier vol mee.

Met het persoonlijke, individuele autonome gedrag gaat het steeds meer om de beleving, om hoe iets voelt en hoe wij dit kunnen overbrengen op de sociale media. De kern is:

  • Authenticiteit
  • Onafhankelijkheid
  • Vrijheid van meningsuiting
  • Jezelf kunnen verwerkelijken

Die autonomie realiseren wij door:

  • Individualisering: de maatschappij is geïndividualiseerd en iedereen toont met zijn consumptie zijn authenticiteit, customized products van auto’s tot sneakers, medicijnen, de I-phone of YouTube.
  • Globalisering: vrij zijn, leven in de wereld, als ik morgen husky’s wil aaien in Lapland dan ga ik morgen husky’s  aaien in Lapland.
  • Technologisering: met onze smartphone hebben we controle over de wereld, wanneer regent het bij mij in de straat?, wat is het beste restaurant?, naast de fit bit activiteiten-tracker is er nu ook de I-condom, een reuze intelligente ringetje dat je prestaties in bed meet.
  • Digitalisering: de tijd voor een beeldscherm neemt toe en bedraagt 40 jaar voor iedereen die nu geboren wordt. Mensen controleren 180 keer per dag hun telefoon. Ontsnappen aan de realiteit met hun vrienden op LinkedIn en Facebook of worden de held in FIFA2020 als ze niet kunnen voetballen.
  • Emotionalisering: het accent komt op de beleving, de journalist vraagt niet meer naar de feiten maar naar hoe het voelt. Je koop geen koffie meer maar ondergaat een Starbucksbeleving. Bij goed weer staan er files op Mount Everest, waarbij zelfs doden vallen.

Het is maar de vraag hoe succesvol dit streven naar autonomie is; iedereen koopt dezelfde gepersonaliseerde producten en eet dezelfde maaltijden van HelloFresh. De aandacht voor het individu gaat ten koste van het collectief en het gezin. We willen alles onder controle houden, de angst voor controleverlies neemt sterk toe.

Met de digitalisering vervaagt het verschil tussen fictie en realiteit. We gaan naar Nieuw-Zeeland om daar rond te lopen in het decor van The Lord of the Rings, willen een Walibi-beleving zonder nat te worden, zijn boos als we de macaroni niet binnen 2 ½ minuut op tafel krijgen zoals het pak dat belooft en willen ons geslacht, naam en leeftijd officieel kunnen veranderen.
De Netflix documentaire The Social Dilemma laat goed zien hoe internet onze tijd opvreet en ons als product gebruikt.

Als de norm is dat alles mogelijk is in het hier en nu, en als wij niet aan die norm kunnen voldoen, dan falen wij. Gevolgen van dat falen zijn:

  • Toename van angst door controleverlies. Een mooi voorbeeld is de ruzie met de bijrijder tijdens een autorit. De bijrijder ziet het verkeer dichter bij, ziet meer gevaar, is niet in controle en wordt angstig.
  • Toename van depressies. Als alles kan dan wordt alles betekenisloos. Hoe kan je kiezen uit 100 soorten pindakaas of cola.
  • Toename van verslaving. We hebben recht op onmiddellijke bevrediging, ik moet nu genieten, nu afvallen, nu slapen.
  • Toename van eenzaamheid, steeds meer jonge mensen hebben 1.000 vrienden op de social media maar minder de 4 betekenisvolle contacten in de echte wereld.

Tegenwoordig is de norm voor de mens om productief te zijn. Dat begint al op school waar de drukke kinderen Ritalin krijgen om zich aan te passen. Op vakantie krijgen zij dit niet! De striktere normen hebben gezorgd voor een toename van ADHD van 1:4.000 naar 1:40. Ook het aantal mensen met autisme is sterk toegenomen.
Het psychisch lijden is hoog als gevolg van de autonomieprocessen. Ook de zelfdoding van de succesvolle DJ Avicii op 27-jarige leeftijd laat zien dat geluk de buitenkant is en ongeluk van binnen zit.
We verdragen het lijden alleen als het een label heeft van een psychische stoornis. Wij medicaliseren ‘normaal gedrag’ om dit acceptabel te houden. Wij hebben moeite met onze verhouding tot lijden. Er zijn 87 mentale vaardigheden nodig om niet te lijden.

Tot slot een mooi experiment van de NASA. Om in de toekomst te kunnen overleven in de stratosfeer experimenteert de NASA met bubbels op aarde die het leven op de maan of mars nabootsen. In deze bubbel gingen de bomen onverwachts dood. Omdat er geen wind was, hadden de bomen geen weerstand ervaren en waren niet weerbaar geworden.


Na de pauze startte de dialoog

De 1e spreker vroeg waarom Denys na zijn nogal stevige en polariserende corona-uitspraken, zoals: ‘Het virus is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl, een tik van de Schepper’, zich niet meer heeft laten horen in het publieke debat.
Denys: Met de kritiek kwamen ook doodsbedreigingen en dat was het mij en mijn gezin niet waard.

Bij de trend dat steeds meer mensen in psychische nood zijn kunnen toch ook andere factoren meespelen. Hoe bepaal je nou wie lijdt en wie niet?
Denys: Dit is lastig want het lijden kent gradaties van af en toe moeite met iets hebben tot psychisch onverklaarbaar en betekenisloos lijden. Daarnaast is het van belang of degene die lijdt dit ziet als een defect dat moet worden opgelost of een signaal dat erop wijst dat een andere levenshouding verstandiger is.
Even een voetnoot van het belang van de geestelijke gezondheid op Europees niveau. De EU heeft één ambtenaar voor 2 dagen per week op het dossier Mental Health, die ambtenaar is toevallig mijn zus.

Tegenwoordig komen wij in deze maatschappij moeilijk tot een dialoog over de levensvragen. Kan zoiets als uw theatervoorstellingen daar een bijdrage aan leveren?
Denys: De norm is dat wij authentiek moeten zijn, dit is lastig te verenigen met openheid en kwetsbaarheid, die voor een goede communicatie en dialoog noodzakelijk zijn.

U geeft een goede diagnose maar is het niet zo dat binnen ons kapitalistische systeem bewust een tekort is gefabriceerd om verbeteringen binnen het systeem af te dwingen?
Denys: In onze maatschappij is de sociale ongelijkheid een belangrijke reden voor psychische klachten, dit komt niet alleen in de kapitalistische westerse landen voor. Geluk is ondermeer afhankelijk van de mogelijkheid tot delen. Ook wij kunnen nu al 10% van ons inkomen gaan delen. Ik vind dit een mooi verlangen voor de hele maatschappij, maar helaas weinig reëel.

Welk pleidooi heeft u vandaag in de 2e Kamer gehouden?
Denys: Ik heb gepleit om genuanceerder naar lijden te kijken en de marktwerking in de geestelijke gezondheidszorg stop te zetten. Luid applaus vanuit de zaal.
Psychische klachten kan je niet objectiveren en dus werkt het genormeerde bekostigingssysteem van de NZA niet. De toename van de psychische klachten is deels een schijntoename. Als kinderen geen zin hebben om hun kamer op te ruimen dan zeggen ze: nee dat kan ik niet want ik heb PTSS. Veel anorexia gevallen bij kinderen zijn het gevolg van de fabeltjesfuik van Tik Tok. Mensen willen een stoornis als identiteit.

Wat is er gebeurd met het kwetsbare meisje van de 1e dia?
Denys: Als je vroeger van de middelbare school kwam dan kon je kiezen uit 10 studies, dit was nog overzichtelijk. Tegenwoordig kan je kiezen uit 6.000 studies. Scholieren zijn perfectionistisch en willen de juiste keuze maken en krijgen dan angst, keuzestress en ouders die alleen maar zeggen: “als je maar gelukkig bent”. De steunstructuur is weggevallen. Ze horen niet meer dat angst hiervoor normaal is, dat dat erbij hoort om vrij te worden. Dat jong zijn dingen uitproberen is en dat falen op zijn tijd normaal is.

Is er een weg om het om te keren? Bijvoorbeeld zoals Dirk de Wachter zegt dat we het geluk niet moeten nastreven of meer Ubuntu, Ik ben omdat wij zijn. Applaus vanuit de zaal.
Denys: Ja als je dat leest dan is het moeilijk om het daar niet mee eens te zijn. Maar voor een echte gedragsverandering is wel even wat meer nodig. Vaak gebeurt een gedragsverandering pas na een zogenaamd life-event. Het is wellicht makkelijk om te beginnen om minder ambities te hebben.

Is de komst van de pil niet een belangrijke oorzaak van de toegenomen psychische klachten bij kinderen? Ieder kind is een project geworden waarvan de opvoeding niet mag mislukken.
Denys: Ik zie dat bij het opvoeden en verzorgen de kinderen nu onvoldoende te maken krijgen met frustraties en teleurstellingen. Dit lukt de ouders niet goed. Terwijl het omgaan met teleurstellingen een belangrijk deel van de opvoeding is.

Komt de crisis in de westerse geestelijke gezondheid niet door het hanteren van een incompleet mensbeeld? Kunnen we dit niet aanvullen met de oosterse filosofie en meer mediteren en bijvoorbeeld leren van Confucius: ‘Een hond hoeft niet te leren om hond te zijn maar een mens moet wel leren om mens te worden om volledig te worden.’
Denys: Ja de oosterse filosofie en de afrikaanse filosofie kijken anders naar de mens. Wij vinden onze westerse filosofie nogal superieur. Ik ben in ieder geval blij om geen hond te zijn, zodat ik als mens mijzelf iedere dag kan leren kennen, ik koester dat.

Binnenkort gaan we stemmen voor de Provinciale Staten en alle partijen willen meer en meer. Ik wil op een partij stemmen die minder wil maar die is er niet.
Denys: Ik ben niet zo politiek. In zijn algemeenheid vind ik politici weinig lef hebben en weinig visie. Ik heb geen idee vanuit welk mensbeeld zij politiek bedrijven.

U gaf aan dat de sociale ongelijkheid een belangrijke reden is voor het psychische lijden. Lijden de bevoorrechten dan ook minder?
Denys: Misschien lijden de bevoorrechten niet minder maar wel anders. Zij hebben meer last van burn-out en FOMO. De niet bevoorrechte mensen lijden meer aan de angst om hun bestaan.

Nederland staat op veel geluk en welvaartlijstjes op 4, waar staat België? Op 22.

U geeft aan dat je zelf invloed kan hebben op je lijden, dat het gaat om de behoefte van controle. Hoe werkt dit?
Denys: Het gaat om de visie op het lijden. Als je dit ziet als iets wat gecontroleerd en gecorrigeerd moet worden, dan ga je aan de slag met therapie en pillen. Als je het ziet als een signaal, dan kan je beter afwachten en ervaren wat het lijden voor je betekent, het lijden begrijpen en wellicht accepteren. Hier is wel een grens aan, dit geldt niet voor elk soort lijden.

Paul vertelde dat het voorbeeld van de boom die zonder weerstand van de wind niet kan overleven hem erg had getroffen. Hij bedankte Damiaan Denys voor zijn inleiding en het beantwoorden van de vragen, die tot een zeer boeiende avond hebben geleid. Onder luid applaus werd de avond afgesloten.

Gerrit van Elburg