Cees Zweistra – Waarheidszoekers

Impressie van de bijeenkomst van het Filosofisch Café Haarlem op 19 april 2023

Op deze avond hield Cees Zweistra voor 80 aanwezigen een inleiding over zijn boek Waarheidszoekers.

Cees Zweistra (1986) studeerde rechten en filosofie in Utrecht en Londen. Gedurende een aantal jaren was hij werkzaam als zelfstandig gevestigd jurist. Sinds 2016 organiseert hij met de stichting Centre Erasme cursussen, lezingen en een filosofische podcast. In 2019 promoveerde Cees aan de TU-Delft op een filosofisch proefschrift over de impact van technologie op onze identiteit en sociale relaties. Inmiddels is hij als docent verbonden aan de Erasmus Universiteit en schrijft hij boeken. www.ceeszweistra.nl

Cees begon zijn inleiding die hij ‘Het nieuwe complotdenken & verantwoordelijkheid: De rode draad in het complotdenken’ heeft genoemd met opmerking dat het niet een gezellig onderwerp is, het is geen postzegels verzamelen.
In zijn inleiding gaat hij een aantal verschillende soorten complotdenken laten zien, een ontwikkeling van het complotdenken door de tijd heen. Telkens zie je een ander profiel, een duidelijke eigen vorm van het complotdenken. Maar je ziet ook een rode draad. En daarin wordt telkens zichtbaar dat het complotdenken een manier, een vorm is, om met verantwoordelijkheid om te gaan. Het gaat er dan om verantwoordelijk te zijn, om je plaats in de gemeenschap op je te nemen. Het is zoiets als antwoorden op de vragen die de maatschappij, jouw medemens, aan jou stelt. Het is niet de VVD-verantwoordelijkheid die je alleen voor jezelf moet nemen.

De 1e vorm van complotdenken is de klassieke zondebok. Als voorbeeld laat Cees een Russisch verslag zien van een Judeo-Maçonieke complottheorie die stelt dat Joden en vrijmetselaars betrokken zijn in een wereldomspannende samenzwering om de bestaande maatschappij financieel, sociaal, politiek en religieus te kraken.
Het is een verslag van een dialoog, die zou hebben plaatsgevonden in de marge van een zionistisch congres van Joodse leiders (wijzen van Sion) in 1897 in Bazel. En in het document zouden plannen worden gemaakt voor Joodse heerschappij. De protocollen beschrijven hoe deze verwezenlijkt zou moeten worden. Deze theorie werd populair Duitsland, Frankrijk, Oost-Europa en in de VS door verspreiding door Henry Ford.

Deze theorie werd al in 1921 weerlegd door een grondig artikel in The Times, maar blijft hardnekkig bestaan. Adolf Hitler wist dat het niet waar was, maar heeft het toch gebruikt in zijn boek Mein Kampf, want ‘het had waar kunnen zijn’. En ook tegenwoordig gebruiken veel extreemrechtse complotdenkers deze omvolkingstheorie als ze protesteren tegen de asielinstroom. De AIVD vermeldt in haar jaarverslag 2022 dat meer dan honderdduizend mensen in Nederland geloven in complottheorieën over een ‘machtige kwaadaardige elite, die de macht in handen heeft’ en dat dit op de lange termijn een ernstige bedreiging vormt voor de veiligheid in Nederland.

De zondebok-complottheorie is zo’n archetype, dat je ziet in tijden van crisis, als er een kuur nodig is omdat de gemeenschap in deze chaos is geraakt. De zondebok heeft de functie om de schuld van het probleem op zich te nemen, zij heeft het probleem veroorzaakt. Hiermee krijgt de gemeenschap weer controle over het probleem en kan zij verder. De zondebok is ook de gemeenschappelijk vijand en zorgt dat de gemeenschap die tijdens de grote crisis opereerde als ‘ieder voor zich’ weer een nieuwe verbinding krijgt. Het is wij tegen de zondebok, tegen het kwaad. Sommige rituele reinigingen, catharsis, zijn ook gebaseerd op dit zondebokmechanisme.

Maar de zondebok-complottheorie heeft een prijs. Als de Joden de oorzaak zijn van werkloosheid, als zij de oorzaak zijn van de pest, dan zullen de werkloosheid en de pest blijven bestaan.

De 2e vorm van complotdenken is de quasiwetenschappelijke-complottheorie. Dit is een restant van het christendom waarbij aan absurde gebeurtenissen een zingeving wordt gegeven.

Bij 9/11 is de officiële lezing, de mythe, dat de torens zijn ingestort door twee vliegtuigen die werden bestuurd door 2 slecht opgeleide Saoedische piloten die de toestellen hadden gekaapt. Het is een absurde geschiedenis en de ‘9/11 truthers’ konden zich niet neerleggen bij deze verklaring. Zij gingen zelf op onderzoek uit en ontdekte ‘feiten’ die niet in het officiële rapporten stonden. Op de 1e verdieping, die alleen eigendom was van de overheid, zouden grote hoeveelheden van het brandbare thermiet zijn opgeslagen.

Het ongeluk van prinses Diana, die in een auto verongelukte in een tunnel in Parijs, zou volgens de officiële lezing veroorzaakt zijn door een dronken chauffeur. Dit kan toch niet!!

Bij deze quasiwetenschappelijke-complottheorieën is er sprake van een daadwerkelijk plaatsgevonden historische gebeurtenis. De officiële verklaring wordt niet geloofd en men gaat zelf op onderzoek uit om op quasiwetenschappelijke wijze te onderbouwen dat de absurde verklaringen van de overheden, de overheidsmythes, niet kloppen.
Ook dit heeft weer de functie dat het controle en houvast biedt. En daar heb je iets aan. Het helpt mensen te overleven. En ook helpt het dat jij iets kunt doen. Jij kunt een daad verrichten, jij staat niet werkeloos aan de zijlijn. Het is ook een prima coping mechanisme. Het geeft je de illusie dat de zin van het gebeuren, de ultieme betekenis ervan, dat jij die doorgrondt. Hoe fijn is dat! Het is daarmee ook heel menselijk. Mensen zijn wezens die betekenissen scheppen. Het geeft ruim baan aan gevoelens van onbehagen, van het niet kunnen leven met het feit dat sommige dingen geen zin hebben, dat ‘Shit Happens’. Dus de complottheorie heeft existentiële waarde.
Maar ook deze quasiwetenschappelijke-complottheorie heeft een prijs, het voert ons af van de werkelijkheid als de plaats waar onze verantwoordelijkheden liggen.

De 3e vorm van complotdenken is de techno-complottheorie.
Bij deze techno-complottheorieën is er veelal geen sprake van een daadwerkelijk plaatsgevonden historische gebeurtenis. Op een begraafplaats in Bodegraven worden door complotdenkers veel bloemen gelegd bij graven van mensen die op jonge leeftijd zijn gestorven. Deze complotdenkers geloven dat de kinderen begin jaren ‘80 op satanische wijze zijn vermoord door een RIVM-wetenschapper samen met een lokale huisarts. De nabestaanden voelen zich door de acties, schending van de grafrust, door deze complotdenkers zeer gegriefd. De gemeente zag zich genoodzaakt om een noodverordening in te stellen. De begraafplaats mag nu alleen bezocht worden door eerste-, tweede- en derdegraads familieleden van een overleden persoon. Ook worden reële problemen of feiten gewoon ontkend als ‘alternative facts’ zonder hiervoor enige verklaring te geven. Denk aan corona, de klimaat- of stikstofproblematiek.

De aanhangers van deze techno-complottheorieën willen chaos en wanorde creëren en hiermee de wereld kapotmaken. Zij omarmen de absurditeit als wijze om om te gaan met een absurde wereld zonder samenhang of doel. Zij heten techno-complotdenkers omdat de verspreiding en het volgen van deze theorieën steunt op de technologie van de social media platforms zoals Instagram, YouTube, Facebook of Twitter. Dit maakt het mogelijk dat hun stem wordt gehoord, er zijn geen barrières en zij hebben de vrijheid om zich mateloos te uiten. In deze vrijheid omarmen zij de chaos. Iedereen doet maar wat, waarom zou ik wel mijn verantwoordelijkheid moeten nemen.

Dit geeft het individu houvast in tijden van noodzaak tot verandering; er zijn geen problemen, we moeten gewoon op de huidige voet verder gaan. We hoeven niet anders te gaan leven, we doen het al goed, ik wil niet langer naar de werkelijkheid kijken, en ik hoef dat ook niet te doen. Dit is een vorm waarin mensen de kans aangrijpen om hun verantwoordelijkheid niet te nemen.
De techno-complottheorie komt voort uit wat je, het morele tekort van de online revolutie, zou kunnen noemen. Iedereen heeft een stem gekregen, we zijn geëmancipeerd geraakt, maar door naïviteit zijn we gaan denken dat mensen die vrijheid altijd zullen inzetten voor het goede. Dat is niet het geval, en dat zien we nu. Maar uiteindelijk heeft het techno-complotdenken ook een prijs.

Het individu desintegreert. De prijs die zij betalen voor de vrijheid om vandaag tegen Oekraïne te zijn, gisteren tegen de coronamaatregelen en morgen weer tegen iets anders, is het langzame uiteenvallen van je identiteit. Ze zijn dan geen mensen meer uit een stuk, mensen van wie je op aan kunt.
En ook de samenleving betaalt een prijs voor de vrijheid van ieder individu. De heelheid, de samenhang, en daarmee ook ons vermogen om iets te bewerkstelligen, de macht in de samenleving, verdwijnen.

Met deze sombere woorden sloot Cees zijn inleiding af.


Na de pauze startte de dialoog

De 1e spreker vroeg waarom de derde soort van complotdenken, de techno-complottheorie, eigenlijk een complot is?
Cees: Deze derde vorm is meer een levenshouding, het vrij willen zijn, het soeverein kunnen opereren. Deze mensen zitten in een technische structuur, veelal in speciale groepen van de social media platforms zoals: Instagram, YouTube, Facebook, Twitter, TikTok, Pinterest of Snapchat. In sommige van die groepen worden complottheorieën geboren. Deze complottheorieën worden gecreëerd als een vorm van zelfexpressie en hebben niets van doen met historische gebeurtenissen.

Je hebt een aantal keren genoemd dat iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid moet nemen. Maar weet iedereen wat dit is? En kan iedereen dit wel aan?
Cees: Mijn mening over je eigen verantwoordelijkheid is geïnspireerd door Levinas, wanneer hij zegt; ‘Je bent jezelf maar daarnaast ben jij verantwoordelijk voor je medemens’. De technische structuur die steeds bepalender wordt voor de omgeving waarin wij leven is niet behulpzaam bij het ontmoeten van je medemens en dan het nemen van de verantwoordelijkheid voor je medemens. Dit zijn de rafelranden van onze maatschappij waarin de ruimte om andere verhalen te vertellen, over wat het is om mens te zijn, steeds kleiner wordt.

Fox News vertelt bewust onwaarheden en heeft nu met Dominion, de stemmachinefabrikant, een schikking getroffen in de lasterzaak die Dominion had aangespannen. Jammer want ik had wel het oordeel van de rechter willen horen over deze ondermijning van het vertrouwen in de samenleving.
Cees: Dit is een interessante casus waarin de vraag is of je puur voor de kijkcijfers onwaarheden mag vertellen. Mooier was geweest als de rechter een uitspraak had gedaan in hoeverre een complotzender een andere partij mag beschuldigen deel uit te maken van fraude-complot bij de presidentsverkiezingen. Dan had de rechtsstaat een duidelijke grens kunnen aangeven.

Een man met pet zegt: Het lijkt wel alsof er vanuit een moreel besef angst is, men wil de ongegronde mening niet te groot laten worden. Complotdenkers worden weggezet als ondermijnende door onderbuik gevoede meningen. Zijn deze complotdenkers niet nodig voor het debat?
Cees: Komende vrijdag 21 april is er een debatmiddag over complotdenken op de Erasmus Universiteit. Hiervoor was ook Willem Engel uitgenodigd. Ik ben bedreigd door Willem Engel, maar heb toch besloten om te gaan, om hem weerwoord te kunnen geven. Helaas heeft de Universiteit de uitnodiging aan Willem Engel ingetrokken.
Wat vaak lastig is, is om een complotdenker te onderscheiden van de waarheidsspreker. Aan het waarheidsspreken, in het Grieks parrhesia, heeft de Franse filosoof Michel Foucault veel aandacht besteed. Het gaat dan om kritiek op de zittende macht door iemand die zeker wil weten dat hij gehoord wordt en wil voorkomen dat de macht hem verkeerd begrijpt. Deze waarheidsspreker heeft een reëel belang en wil dat ‘het probleem’ gezien wordt. Het platform Bellingcat is hier een goed voorbeeld van. Een complotdenker heeft zijn eigen platform en wil juist misverstaan worden. Het is een morele keuze om je weg te bewegen van de maatschappij en het vertrouwen hierin te ondermijnen.

Ik heb er moeite mee dat alleen het complotdenken wordt aangekaart. Ik heb een boek over 9/11 dat aantoont dat er veel meer is dan wat er op TV te zien is. De TV geeft vaak valse voorlichting. Dit was bij corona ook al zo.
Cees: Ik ben het eens dat de TV niet een objectief medium is en veelal slechts één aspect weergeeft.

Hoe kan je tegen complotdenkers ingaan? Kan je bijvoorbeeld met ze in gesprek gaan? Socratisch gesprek? Of een game ontwikkelen om ze immuun te maken voor nepnieuws?
Cees: Lastig, een technische oplossing met een game voor een probleem dat door de techniek wordt veroorzaakt lijkt niet voor de hand te liggen. Een Socratisch gesprek zou kunnen met het risico dat zij zullen zeggen dat ze Socrates zijn, dat zij een luis in de pels zijn die de claim op de waarheid van de elite bevragen. Ik zie meer mogelijkheden in het bevragen van de complotdenker over welke verantwoordelijkheid hij heeft genomen, welke morele keuze hij heeft gemaakt.

Complotdenkers gebruiken andere bronnen van informatie. Tegenwoordig komt er met AI (Artificiële Intelligentie) zoveel nepnieuws op internet, zoals deep fakes, dat je heel makkelijk op het verkeerde been wordt gezet. Hoe word je geen complotdenker als je zelfs met je gezonde verstand niet meer weet welke informatie je kan vertrouwen?
Cees: Ook weer lastig want ook wij gebruiken ChatGPT en een foto gemaakt met AI wint een fotowedstrijd. Het is zoeken naar het goede om te doen, het goede leven te leiden en de juiste morele keuzes te maken.

De moderator van de avond vult aan dat je tegenwoordig zorgvuldiger je nieuwsbronnen moet selecteren: minder Instagram, YouTube, Facebook, Twitter, TikTok en meer kwaliteitskranten en kwaliteitsnieuwszenders.

Even een reactie op de man met de pet: Of het nu Groningen is of een stikstofrapport, de regering reageert niet. Ik kan me heel goed voorstellen dat mensen zich niet gehoord voelen en zich strijdbaar tegen de regering gaan opstellen.
Cees: Eens, deze mensen hebben reële problemen met de overheid en terechte gronden om hier op allerlei manieren aandacht voor te vragen. Complotdenkers hebben een keuze en kunnen wel of niet een ‘pedo-satanisch netwerk in Bodengraven’ verzinnen. Dat heeft geleid tot onrust waarbij allerlei mensen bloemen naar de begraafplaats brachten, tot woede van families die daar geliefden hebben liggen.

Ik wil alleen even een aantal opmerking maken: Weet u wel dat dit de home town is van Thierry Baudet die hier in Haarlem naar het Stedelijk Gymnasium is gegaan? Dat 1/3 van de Amerikanen naar FoxNews kijkt en geen objectieve informatie krijgt. Dat pas in 2017 de overheid in de VS geheime documenten heeft vrijgegeven over de moord op JFK in 1963. Dat 9/11 in Chili een andere betekenis heeft; op 9/11/1973 pleegde Pinochet een door de Amerikaans CIA gesteunde staatsgreep om president Allende af te zetten.

De moderator stelt een tussendoorvraag: Waarom zijn er onder de influencers zoveel complotdenkers?
Cees: Influencers zoals modellen en voetballers zijn veelal egocentrisch. En deze ethiek past goed in het milieu van de complotdenkers die zich niet willen onderwerpen aan de instituties.

De man met pet vraagt: Wat is een goede werkbare definitie van complotdenkers?
Cees: Bij de klassieke complotdenker is er een historische gebeurtenis zoals 9/11, corona of het auto-ongeluk van Prinses Diana, waarbij vraagtekens worden gezet bij de officiële verklaring van de overheid en de journalisten van de Mainstream Media. Dan gaat men zelf op onderzoek uit naar de waarheid.
Bij het nieuwe complotdenken is er geen historische gebeurtenis, de complotdenker omarmt het absurde bestaan, poneert allerlei verzinsels zoals de Flat-Earth Society en het ritueel misbruiken van kinderen door de elite. Zet vraagtekens bij de wetenschap als ‘dit is ook maar een mening’ en doet geen poging tot onderzoek of onderbouwing van de verzinsels.

Kunnen we de nieuwe complotdenkers niet zien als guerrilla’s die tegen de macht zijn, een soort anarchisten. Want ook de macht heeft ons op basis van complotdenken de Irak-oorlog ingeloodst.
Cees: Ja, het is niet zo dat de instituties het altijd goed doen.

Is het nieuwe complotdenken niet te zien als een anarchistische stroming die alleen maar chaos wil veroorzaken?
Cees: Het nieuwe complotdenken is een probleem van de huidige samenleving, maar eerder omdat deze groepen zich weg bewegen van de samenleving, ze gaan naar Forumland of ze begraven zich in hun specifieke internetbubbel, zoals veel anderen zich begraven in kattenfilmpjes.

In een opiniestuk in de Volkskrant las ik dat er soms ook wel een kern van waarheid in zit. En zelf als dit komt van een gerespecteerde psychiater als Damiaan Denys, dan volgen bedreigingen waardoor een publiekelijk debat niet mogelijk is. Is het onderliggende probleem niet dat niemand nog voldoende maatschappelijk gezag heeft waardoor iedereen maar wat gaat doen?
Cees: Eens, we zien dat iedereen maar wat gaat doen. De techniek maakt het nu mogelijk om absurde anarchistisch boodschappen te verspreiden. Voor een groot deel is dit terug te voeren op eroderen van zingevende structuren en het slecht functioneren van instituties. Iedereen zou zijn verantwoordelijkheid moeten nemen. Dit klinkt als een CDA-boodschap maar we worstelen hiermee, dit is de keerzijde van de veel bejubelde vrijheid. We moeten een nieuwe manier vinden om ons hiertoe te verhouden.

Gerrit bedankte Cees Zweistra voor zijn inleiding en het beantwoorden van de vragen, die tot een interessante avond hebben geleid. Onder luid applaus werd de avond afgesloten.

Gerrit van Elburg